Pittucciu Jupi  (Benedetto Lupi)

 
Adda Munnu!

Subiaco: primi anni del '900 
un sabato sera all'osteria

COMMEDIA IN UN ATTO

I taccuíni de Pittucciu
5
in vernacolo sublacense

A cura dell’Associazione Culturale Alter Ego
Subiaco 2009

ADDA MUNNU!

N.B.
Questa commedia, scritta nel 1999, è stata data alle stampe soltanto adesso per interessamento dell’Associazione Culturale Alter Ego.
Durante questto lasso di tempo, però, sono state distribuite bozze ad alcuni cultori del nostro idioma.
P E R S O N A G G I

Pittúcciu		j’òste
Parmína		la moglie ’e Pittúcciu
Bjàsiu			ju mpiecàtu
Giuacchínu		ju firuviéru
Ntònio			ju mbriàcu
Bellardína		la moglie ’e Ntònio
Rafèle			ju cuntatínu
Giacamúcciu		ju figliu ’e Rafèle
Caetànu		ju cartàru
Paulínu			ju sordatu
Sarafínu		nu passante
Matalèna		na commare
Verúnica		n’ara commare
Minicúcciu		ju luciàru
Sór Affréto		ju maístru

Scena 1
La partita a scopa 
Pittúcciu, Parmína, Bjàsiu, Giuacchínu, Ntònio

All'osteria Bjàsiu e Giuacchínu stanno giocando a scopa, a fianco un boccale e due tazze. Pittúcciu, l’oste, è vicino al bancone, Parmína, la moglie, sta rassettando; ad un tavolino sta Ntònio, già ubriaco; sul bancone una lanterna, sui due tavoli una candela accesa. Al centro pende il filo della luce col portalampade e il piatto, ma senza lampadina.

Pittúcciu: Parmí, mo che ssi finítu de rezzelà, ha ta reiempí la cónca, ca l’àccua ha scórta… (indica il ramaiolo) chistu è gli’ùrdimu soréglio.

Parmína: Va bbè, Pittú, só ffattu; àmme ssa cónca ca vaglio a lla fontana, ntreménte jètto puru la mmonnézze a gli’órto ’e Napoleó (esce e rientra piú tardi).

Bjàsiu: (sottovoce all’amico) Pittúcciu ha scórta l’àccua da métte a llu vinu…

Giuacchínu: Féssi niàri che ce llo biímo! Ma tòcca… jòca!

Bjàsiu: Scopa!... e tre!

Giuacchínu: Che búciu che t'aretrúi!

Bjàsiu: Ma che búciu e búciu… chésta è arte.

Giuacchínu: (accennando con le mani) Se véte se cche arte!

Bjàsiu: Jòca, jòca, meno jàcchjare.

Giuacchínu: Tè, fa n'ara scopa…

Bjàsiu: E lla faccio sí, e sso' quattro, (soppesando le carte) pjú cuàttro de mazzu, fàu otto.

Giuacchínu: No sfótte, ca la partita onn è finita.

Bjàsiu: Pe dispétto me nne faccio n'aru cuccittu. Lo ó?
Giuacchínu: Cràzie, cràzie, no mm'addúrmi co sse minichíne.

Bjàsiu: (alle ultime carte) Paru, paru, dísparu, dísparu… paru mmani. Non pigli pjú, jètta, jètta (e ammucchia le carte).

Giuacchínu: 	Va bbè, stimo pari. Àmme sse carti. (finge di mischiare) Azza.

Bjàsiu: (alzando le carte) Le si mmeschjate bbè? 

Giuacchínu: Ó jocà, o che? (dà  le carte) Una a tti, dóa pe tèra, una mmi; una a tti, dóa pe tèra, una a mmi; una a tti e una a  mmi; jòca, compà!

Ntònio (svegliandosi, canta con voce da ubriaco): 
	♫  Ju pecoràru che… úhm, úhm, léru, lerú 
	    ju pecoràru che nne vè da mógneee…

Bjàsiu: S’ha resbigliatu Ntònio..

Ntònio: Preché che è? No mme pòzzo resbiglià quandu me pare? Pjuttósto, Pittú, pòrteme a béie.

Giuacchínu: Ahó, nu ici mai basta tu, èh! Nte nn'accúrgi ca si accúlimu?

Ntònio: Èccone n'aru che non se fa i cazzi sei:
	  ♫ Se créie d’èsse síndicu e notàruuu… 

Parmìna: (porta il vino a Ntònio)

Ntònio: Parmí, me fa male na récchja!
Parmína: Dícci a móglieta de fatte l’óglio feràtu, ca te fa bbè.
Giuacchínu: Bjasiú, ó jocà, sí o no?
Bjàsiu: Jòco sí, ma arecòrdete comme stimo, eh.

Giuacchínu: Stu jòco nonn è pi ti! (piglia tre carte) Cuàttro e tre sette e una otto: scopa! Chésta è lla prima…

Bjàsiu: Tu si fattu ju mmastrúcciu!
Giuacchínu: E sí, èh!, pe nna scopa ’e sso fatta éo, tu ici ca só ffattu ju mmastrúcciu;  le scope  solo tu le pó fà, avé? Ntreménte, mi gliu faccio éo  nu cuccíttu mo;  sa comm’è,  ténco  nu  rucichínu 
ncanna e na tazza me spèttora; ó béie tu? (finge di versare) 

Bjàsiu: Se ha ta sfótte, nò, no llo óglio! (gioca una carta e Giuacchínu fa scopa, e cosí per sei volte)

Giuacchínu: So' sette scope. Te faccio puru cuàttro punti e vaglio a únici. Cusí te mbari a sfótte.

Bjàsiu: Le carti no lle si mmeschjate. Solo susí pó vénge. Te só vistu prima, si ffattu fénta de mmeschjà...

Giuacchínu: Pó ice chéllo ’e tte pare, éo su vintu e ttu si ppérzo.

Bjàsiu: Ma che sta a ddí? Stimo unu a unu.

Giuacchínu: Mo non commenzà, èh! Chésta la só vinta éo, no?  Chélla prima la si vinta tu,  e stèmo pari. Però nt'ha ta scordà che de partite ne simo fatte tre, e lla prima prima, la só vinta puru éo; nfatti, se te nn'arecurdi, stèmo nòe a nòe, po' éo só fatti tre punti e tu unu e simo finitu dèci a dúici pi mi.

Bjàsiu: Va bbè, va bbè. Te paco méso bocàle. 

Giuacchínu: Pe fatte veté ca só signore, j’aru méso ju paco éo, va bbè?. Ma ntreménte… tè, míttete le carti sotto ràcciu e va a lla scòla, tòcca! Compà, sèmpe amíchi però, èh? Sta a sintí stu stornéglio:   
♫	Fjore de menta
		Se ó che l’amicizia se manténca
		migne ’e na mani vàglia e l’ara vénca. (bis)

Bjàsiu: Bràu, Giuacchí, è própio ssusí, però óglio la riaúta; se onn è masséra, sarà domanasséra.

Ntònio:      ♫	 La cóa de lla pècora è lla pénnaaa…

Bjàsiu: Antò, e mmó ci si rótte le palle…

Giuacchínu: Èh Bjasiú, fràtitu cuggínu, chígliu che fa ju cammo-
réru a gli’abbèrgo Anièle, Pippínu, comme sta?
Bjàsiu: Sta bbè, sta bbè, preché? Ju su vistu puru óggi dóppo-pranzu e, comme sèmpe, me nn'ha racccontata n’ara, che m'ha fattu ríe de còre. M'ha ittu ca da iéri a gli’abbèrgo ci sta na signòra tutta scicche, co tanti brillòcchi addósso, j’occhjalínu, tanti anégli, le coraglia e cuàndu parla… parla a mmèsa ócca. 

Giuacchínu: Sí, só capítu ju tipu, è na matonnèlla de gésso…

Bjàsiu: Iéri ci ha ittu de portàrici l’ovino tutte le mmatíne sópe  a lla  colonnétta vicinu a gliu létto.
Giuacchínu: E allora?

Bjàsiu: Allora Pippínu ci ha ittu ca iéa bbè e ci ha addimmannatu se lo oléa bjancu  o rúsciu. Chélla s’ha maravigliata e ci ha respusu  che l’ovino è biancu e rúsciu tutt'e dóa nzunu.

Giuacchínu: Eppó'?

Bjàsiu: Eppó maddemà, a ll'ora ’e colazióne ci ha portatu lo vinu, ci ha portatu chéllo bjancu, sa… pe na signòra, eppó de mmatína, ha penzàtu ca èra méglio lo bjancu che lo rúsciu; ci ha bussatu a lla porta, ha rentratu e ce ll'ha missu sópe a lla colonnétta.

Giuacchínu: E lla signòra che ha fattu?

Bjàsiu: Ha cuardatu lo vinu, ha cuardatu Pippínu, po' ha sbottatu: "Ma che cos'è quella ròba?" "Signòra méa, è lo vinu, comme mi site ordenatu."  "Ma io vi ho chiesto l’ovino." "E déo ve so portatu lo vinu." "Voi mi avete portato il vino non l’ovino!" "Ma che è ss’ovino?" "È l’uovo, l’uovo della gallina!"  "Signòra méa, écchi a Subbjàcu l’uovo ju jamímo j’óo e il vino lo vinu. No mme saría mmai penzatu ca l’ovino non fosse lo vinu." Pittú, arefacci!

Pittúcciu: (provvede e intanto se la ride)

Giuacchínu: (ancora ridendo) Pittú, fatte nu cuccittu puru tu.

Pittúcciu: Nò, cràzie, chésso no mme llo béo.
Gioacchínu: Ah! e preché?

Pittúcciu: Preché me fa àcitu.
Giuacchínu: E a niàri che cci fa?

Pittúcciu: Niente, vistu ca ve llo biíte de còre.

Giuacchínu: Tu no lla sa raccontà…

Pittúcciu: Ma éo no mme pòzzo mica béie tutte le tazze che me òffranu i criènti, staría mbriàcu tutte le sere.

Ntònio: Bjasiú, lassa pèrde, sinti a mmi: 	
	      ♫	Ju sícchju de llo là, úhm, úhm, léru, lerú…
		Ju sìcchju de llo latte ju calamàruuu.
			 
Giuacchínu: È própio véro ca lu vinu fa cantà…

Ntònio: Lu vinu fa cantà ma è méglio cantà che sparlà; eppó fràtitu non tè na igna pe Vignola? De vinu ne refà tantu, e bóno, preché lòco ci vè bbè, tu no nne sa gnènte, avé?

Giuacchínu:	Lo sàccio, preché a casa niàri biímo accar’e chéllo che fa issu. Ugni annu ce nn’aresparte na ótte e  nn'arepòrta puru cérti appénnuji, cusí bégli, che a Natale l’úa è piú bòna che a gliu témpo ’ella vilígna.

Pittúcciu: Vi gli’arecurdíte chigliu mbriacone ’e Damiànu? Mbè, n'òta ci ha soccéssa bèlla! Stéa biútu e non s’arecordéa pjú addó èra lassàtu ju cappéglio. Allora penzà “Mo vaglio a lla cchjésia e nn’arammeddio unu lòco”. Rentrà e se mésse a sintí la prèteca. A lla fine ncontrà ju prète e ci isse: "Patre, mi si sarvàtu da nu peccàtu; éo oléa arobbà nu cappéglio, ma só sintùtu chéllo che stíi a ddí e no llo so fattu pjú". “Bravo… e che ho detto per farti cambiare idea?". "Appena si ittu 'non commettere atti  impuri', súbbitu m'ha arevenútu a mmente addó èra lassàtu ju cappéglio!" 
Tutti: (ridono)

Scena 2
Il treno e la ferrovia: in scena anche Rafèle

Entra Rafèle con la zappa su una spalla e il tascapane a tracolla
Rafèle: (entrando) Bòna sera.
Tutti: Bòna sera.
Giuacchínu: Rafè, Beniamínu, j’àsinu téo, comme sta?

Rafèle: Sta bbè;  ju só remíssu a lla stalla póco prima de viní écchi; ci só leàtu ju mmastu, só appiccata la capézza, ci só preparata la magnaóra, ju só appagliàtu bbè, só appajàta la porta e… èccome écchi. (a Pittúcciu, indicando il portalàmpade) Che è chélla cósa?

Pittúcciu: È gliu pjattu ’ella corènte.

Rafèle: Comme ju pjattu ’ella corènte? 

Pittúcciu: Nò, onn è comme pinzi tu, nonn è gliu pjattu addó ce sse magna...

Rafèle: Lo saccio, lo saccio; è puru sbuciatu e non serve pe magnà. Ma chi j’ha preparatu, Minicúcciu? (accennando a quelli seduti) E uiàri no mme icíte gnènte?

Bjàsiu: Che te tinímo ta ice? Lu si vistu da ti, nò? A poc'aru vitímo la luce ’ella corente; ma tu addó ne vé?

Rafèle: Che non se véte?

Bjàsiu: Se véte, nfatti i càlatri che té attaccati a gli cazzú me ícianu ca si passatu tramméso a ll’erba e gliu zappóne lúcitu me íce ca si statu a zappà, ma addó?

Rafèle: Ncampagna, da maddemà a lla resciúta ’egliu sole.

Bjàsiu: Ncampagna di chi?

Rafèle: A llo méo. Óggi me só ammazzatu pe pulí na pjazza addó  
la ramíccia era mésse le ràiche finu a gliu nférnu.

Bjàsiu: Finu a calàta ’e sole? Éo lo só sèmpe ittu ca si nu laorantóne. E che tte si magnàtu? 		

Rafèle: Mógliema m'ha portata la mmutína co na cazzaròla ’e fàrchji, du zazzícchje, na pizza ’e ranitúrcu e nna cupèlla..

Bjàsiu: Fatte nu cuccíttu mo, va. Parmí, porta na tazza! 

Parmína: (porta una tazza)

Bjàsiu: (mesce)

Tutti: (bevono).

Rafèle: (Posa la zappa e il tascapane da una parte e dice:)  Éo, da campagna, onn arevénco mmai scàppele, arevénco sèmpe ncollàtu comme gli’àsinu méo (si siede e assaggia). Nonn è própio comme chéllo ’e mme só biútu óggi: na roscioletta  che era nu peccatu a béielo!  A lla tènna, súju súju, me só scolata tutta la cupellétta.

Giuacchínu:	Mbè, díllo a Pittúcciu chésso; icicéllo!

Rafèle: Lassa pèrde, lassa pèrde; m'ha ta fà ngustià, mo? Biímo nsanta pace a lla faccia di chi ci ò male! Mo me óglio arappusà.  

Bjàsiu: Èh Rafè, ma cuàndu tu ha ta arà, i bbói i té?

Rafèle: Nu gli ténco, nò, ma vàglio a santa Scolàstreca, me fàccio mprestà na vétta ’e vói co gli’uru e gli’aràtru pe na jornata o dóa, cuàndu ca só finútu, ci gli’arepòrto; paco e stimo pace. 

Bjàsiu: Ma cuand'è ju mese giustu che ha ta í a arà?

Rafèle: A lla staggióne séa. Da zí Valintínu, a lla jimàra,  ci vàglio ugni annu, a primavièra, a arà chélle tre còppe ’e tèra che tè lòco abballe; pe furtúna ca è tuttu pjanu e se laóra bbè. Ahó, cuand’è lla sera, la umèra sbrillúccica comme gliu sole. 

Bjàsiu: Ma ju zappó... ti gliu purti sèmpe apprésso?

Rafèle: Nò, j’ardégni méi ji ténco a lla tènna: j’abbeènte, ju rastéglio, ju surícchju, ju rúnciu. Ju zappó ju ténco ta portà a Torcuàtu,  ju feràru, pe fàmmicci aggiustà j’ócchjo. Èh Giuacchí, ma tu non laúri a lla stazió? Preché nun ci ici caeccósa de ssa firuvía Mandella-Subbjàcu.

Giuacchínu: Che t'àglio ta ice?  Lo tenarísti ta jéte a gliu pringipale méo, a Bòna:  ju resconzàbbele è issu;  éo lòco ci laóro da póco témpo e nnò da cuàndu hàu messa la firuvía, càe annu fa, me pare j’annu 1901; eppó… éo laóro a lla stazió e abbasta; me pàcanu pe cchéllo che fàccio e solo càe òta ci pò scappà cae viàgliu…

Rafèle: Viàgli? Allora si itu puru a Roma?

Giuacchínu: Ma che! N'òta só ariatu finènte a Cicchétti.

Rafèle: Si ffattu nu béglio viàgliu! Cérto che a í sópe a gliu treno ha ta èsse própio béglio!

Giuacchínu: È béglio, ma t'abbutti de fume puru se sta attènte; chígliu fume niru,  secundu comme ména ju vénto, te mmàscara ju muccu o da na parte o da ll'ara. Eppo’ sinti sèmpe nu rumore che fa "pata-pata-púm, pata-pata-púm".  E ugni tantu nu físchju "fijúh!,  fijúh!", che te sse ficca a lle récchje e tt'ammattisce. Bjàsiu éssi te pò ice tantu de pjú, issu fa ju mbiecàtu,  ha stutiàtu e lle cóse le sa.

Ntònio:     ♫	Me ss’hàu aruzzuniti i cucchjàriii… (poi fischia)
	   	 
Giuacchínu: Andò, se lu vinu no llo riggi, che tte llo bíi a ffà?

Ntònio: Éo lu vinu l’arèggio, só déo che dóppo no mm'arèggio!

Giuacchínu: Mbè, aríggete mo, attènte! viti de non cascà a lla ssétia.

Bjàsiu: Rafè, tu ulíi sapé de lla firuvía?… la firuvìa è gliu progrésso. Pénza póco: Co la caròzza, pe í a Roma, ci ò cuàsi na jornata, co gliu carittu dóa, a secundu de chéllo che strapurti; co gliu treno amméce ci mitti du ora e tre cuàrti. Mo pó í a Roma, fa tutto chéllo che ha ta fà, magni la stòccia, te bíi na fogliétta, e te nn'arevé prima de sera; te pare póco?

Rafèle: Adda munnu!  ma addó iamo a finí éssi?  Co du ora e tre cuàrti va a Roma!  E sse tténco ta í a Marànu?

Bjàsiu: Se ha ta í a Marànu, cali attèra a gliu bíviu. Dóppo, pe reviní a Subbjàcu, aspitti c'arepassa ju treno, chigliu chígliu de lla sera, preché de córze ne fa dóa, no llo sa? 

Rafèle: Éo, cuàndu ne só fatta una de córze,  aggià me só allaccatu!  Va bbè, dimme póco Bjasiú, ma comme fa a camminà ju treno?

Bjàsiu: È tantu scémprece: Ci sta la locomotiva…

Rafèle: (interrompendo) Lòco motiva… lòco addó?

Bjàsiu: Ma che ssi capítu?  La locomotiva è chélla cósa che niàri a Subbjàcu icímo la caffettéra, è gliu nome de lla prima caròzza che sse stracína apprésso tutti j’ari vacúni…

Rafèle: I vacúni!? A lle cèspe ’ell’úa cae òta ci tròo ca vacóne tramméso a ll'are vaca, ma tu me sta a ddí che se stracína apprésso i vacúni e allora nun ci capíscio pjú gnènte… 

Bjàsiu: Ma che vaca e vaca, i vacúni che icímo niàri non so’ chigli ’elle cèspe ’ell’úa, chisti so’ comme baracche, baracche co le ròte… 

Rafèle: (sempre piú meravigliato) Baracche co lle ròte!? Se cche ha ta èsse però! Baràcche co lle ròte… 
 
Bjàsiu: Sí, baracche co lle ròte, che cammínanu sópe a nnu binàriu…

Rafèle: E che è ju binàriu?

Bjàsiu: Ju binàriu è fattu co du rotàglie, è lla firuvía, la vía de féro.…

Rafèle: La vía de féro!? Fino a mo écchi le víe so' state sèmpe de tèra, mo le fàu puru de féro? Adda se cche mmunnu!

Bjàsiu: La vía de féro sí, própio cusí, ma solo pe gliu treno però. Chéste du rotaglie so' du fila ritte ritte de pézzi de féro lónchi lónchi che cammínanu sèmpe pararégli. 

Rafèle: Ma ssi pézzi de féro che camminanu sèmpe pararégli comme fàu a camminà, che téu le cianchi? 

Bjàsiu: Ah, ma tu si própio tónto. Non cammínanu, vàu…

Rafèle: Mbè, vàu e cammínanu onn è lo stesso?
Bjàsiu: Nzomma, sí, ècco, se réggianu sópe a lle travirzine…

Rafèle: Ah,  ma allora tu no mme ó fà capí piú gnènte. M'ha ta ice na  na cósa a lla òta: prima m'ha ta ice se sse règgianu co le mani, e dóppo che càzzu so' sse travirzine.

Bjàsiu: Ma è fàcele... ; tu si cuntatinu e tenaristi ta tené ju ceréglio finu… Allora, le rotaglie non téu le mani ma s’arèggianu sópe a lle travirzíne, se jàmanu travirzine preché stàu mésse pe travérzo, amméce le rotaglie, che ci stàu sópe, so' mésse pe llónco. Se jàmanu rotaglie preché sópe ci pàssanu le ròte. Si ccapítu mo?

Rafèle: Va annanzi, mica só tónto éo; prima no mme ssi ittu cuntatìnu, scarpi rósse e ceréglio finu? Dunca, va annanzi!  Maperò mo m'ha ta ice se ccomme fa ju treno a camminà senza i cavagli, senza le múje o senza i bbói.

Bjàsiu: Ju treno cammina co gliu vapore.
Rafèle: Uffa, ma che è ssu vapore?

Bjàsiu: Preché… tu nu gliu si vistu mmai… ju fume che rèsce a lla cottorella, cuàndu ca l’àccua bólle?

Rafèle: Ju su vistu sí, preché… ju fume tu ju jami vapore ? eppó che ci réntra mo ju fume ’ella cottorella co gliu treno?

Bjàsiu: Ci réntra, ci réntra; éo te só parlatu de gliu fume ’ella cottorella pe ffàtte capí, preché puru ju treno tè na cottorella…

Rafèle: (fa per parlare)

Bjàsiu: Statte bóno, famme finí, na cottorélla rossa comme na casa. 

Rafèle: Che pulennata ce sse potaría fà!

Bjàsiu: Tu pinzi solo a llo magnà, ma lassímo pèrde; che stéa a ddí? Ah, la cottorella ’egliu treno… se jama callara…

Rafèle: Comme chélla che ci fàu lo casu i crapari?

Bjàsiu: Nóne, è piú róssa; te su ittu che è comme na casa!

Ntònio:      ♫	A gliu pjattúcciu méo nun nci ntígniii… 
		(continua fischiando) 

Giuacchìnu: Ntònio ci areòca!

Rafèle: Bjasiú, comme fàu a fà bullí tutta chell'àccua?

Bjàsiu: Ci sta na spèce de fornace sotto…

Rafèle: Ma a ssa fornace… che ci fàu puru i canali ?

Bjàsiu: Vi', non t'arespónno, preché me sa ca tu a lle òte me sfutti. 
È na spèce de fornace che pjú lla scalli e pjú gliu treno córe.

Rafèle: E co cche lla scàllanu? Le léna addó le píglianu, a lla màcchja?

Bjàsiu: Mbè, pò puru soccète, ma ci sta sèmpe la scòrda ’e carbó sópe a gliu treno; co lle pale lo jèttanu réntro a lla fornace, che fa bullí l’àccua, l’àccua prutúce ju vapore, ju vapore fa mòe i stantuffi, i stantuffi fàu girà le ròte e gliu treno cammina. 

Rafèle: Si ittu cèrte parole mo… ah, i stantuffi! Che sóto i stantuffi?

Bjàsiu: Rafè, mi si stufatu co tutte sse domànne. Amméce, Giuacchí, ícici caeccósa tu; dóppotuttu tu ci laúri co gli treni.

Giuacchínu: Sí, ci laóro, ma non só ngegnéru éo!

Rafèle: Va bbè, non só capítu tuttu, però me pare ca puru éo me pòzzo fà nu treno, macàra piccirígliu, co gliu fume, co gliu… comme ju jàmi tu? ah, co gliu vapore de lla cottorella ’e càsema…

Bjàsiu: Si pprópio mattu; si nnu retròcratu…

Rafèle: Che ssó… éo? Nu che?

Bjàsiu: Nu retròcratu. È na parola de du parole…

Rafèle: Nzómma è nna parola o dóa?

Bjàsiu: È nna parola sola, però è fatta co du parole attaccate: la prima è retro, e puru tu lo capisci ca significa réto, deréto, pedderéto, l’ara parola è cratu che significa gradu…

Rafèle: Comme chígliu ’egli’appuntatu!

Bjasiu: Ma che appuntatu! Gradu vè da llo latinu, significa cam-minà e retròcratu, che si tu, ò ice che cammina aréto, comme ti.

Rafèle: Ah, comme mi, èh! Éo só camminatu sèmpe a cap'annanzi…

Bjàsiu: Ma nò, óglio ice ca tu non cammini co gliu progrésso, ca remani aréto.

Rafèle: Sarà, ma tu nu mmi cci sta a ffà araccapezzà!

Bjàsiu: Te llo su ittu ca non capisci gnènte.

Rafèle: Éo capíscio; chello che non capíscio è preché prima mi siittu ca ténco le  scarpi rósse e gliu ceréglio finu, eppó mo me ici  ca non capiscio gnente. Che munnu stranu!  Co tutte sse cóse che stàu a soccète éo non saccio addó se varà a finí. Na cósa però la saccio, ju viti chígliu zappó lòco? Èllo chi me à a magnà a mmi, e nò ju treno! 

Giuacchìnu: Amméce a mmi è própio ju treno che me à a magnà.

Rafèle: E va bbè, a tti ju treno e a mmi ju zappó; però ju treno te fa  abbottà de fume, lu si ittu tu, amméce ju zappó me fa abbottà de pà, de frascarégli, de pulenna, de pappaciúccu, de petate, de fasói, de cici, de fài, de fàrchji e de tuttu chéllo che siminti…
Ntònio: Ti si scordatu dell'úa che cce sse fa lu vinu!

Pittúcciu: Té raggió, Ntò, senza lu vinu tu e déo, ma puru chiss'ari non te créie, comme faciarèmmo?
Pittúcciu: (porta del vino) Offre la ditta (tutti bevono).

Bjàsiu: A proposito de gliu treno… ve olaría ice n'ara cósa, e chésto è vero, èh! È na pàggina de storia scritta. Ju treno a Subbjàcu ci tenéa ta viní aggià cincuant'anni fa.

Tutti: Davéro?!

Bjàsiu: Èh sí,  ju primu proggétto  de lla firuvía  Roma-Castellam-
mare Atriàticu facéa passà ju treno écchi a Subbjàcu, amméce ju príngipe Massimo, amicu de gli cardenali de Roma, fece cagnà ju traggíttu pe fà passà ju treno vicinu a gliu castéglio séo, chigliu de Àrzuji, e cusí Subbjàcu aremase frecatu. Píu IX, che era puru Commennatàriu dell'Abbazía, ju oléa fa passà écchi, ma non fu pussíbbele. La firuvía che tinímo óggi è de lla ditta de gliu ngignéru Piatti, che oléa fà puru na centrale lèttreca; chella che dóppo ha fatta l’Angro-Romana, preché issu, poràcciu, s’ha mmórto prima. 

Rafèle: Puru chésso, adda se cche mmunnu!  Però chélla che ci sta mo de firuvía… preché no ll'hàu fatta arià finu mpiàzza?

Bjàsiu: Primamente pe lla sallíta, eppó preché pe í a lla stazió ci stàu du caròzze che che passanu Mpellacórza, addó fàu le córze ’egli cavàgli, pe Sossanti, Mpjazza, a gliu Campu, a gliu Còlle finu a gli Scài ’e Neró, addó finisce la via e dóppo arevéu attèra pe straportà i pillicrini che recàlanu da gli monastéri.

Giuacchínu: Chésto mo lo tiníte ta sintí.  Domeneca passata co gliu treno aría a Subbjàcu nu totésco. A gliu Campu te ncontra Micchjilíttu e ci addimmànna:"Bitte, dófe stare Sakro Speko?"  Micchjiílíttu ci arespónne:"Arappírichete ammónte pe déssi, sta attènte addó mittii i péi, a nno scortecàtte i sopazzígli o le venócchja e viti de no ruzzicàtte pe chigli vauzzàcci". Ju totésco, che onn ha capitu própio gnènte, ci fa:"Gut, gut, kapíto, anke tu èssere straniero, ja?".  

Tutti: 	(ridono)  

Ntònio:     ♫ 	E se t'acchjàppo sola pe lla màcchjaaa…
		 te faccio fàaa ju zumpu ’ella ranocchja…

Tutti: 	     ♫	Iamocénn'a gli'eremo 
		iamocénn'a durmíii…

Scena 3
Le zucchine, il figlio di Rafèle, la sala da tè

Pittúcciu e Parmína al bancone parlano fra di loro

Parmína: Óggi só stata a gliu méticu,  chígliu nóo,  chígliu che sta mpjazza, nò chígliu ncima a lla Forma;  m'ha fattu assettà a lla pontróna, m’ha fattu raprí bbè la ócca, m'ha abbassata la léncua co nu cucchjàru e m'ha cuardàte puru le cràntole ncanna;  m'ha parzu tantu pàtricu; m'ha ittu ca ténco ta magnà liggéro, me ténco ta magnà na cósa… m'ha itta na parola ca mo no mme ll'arecòrdo… Chisà quantu custarà chélla róbba! Pittúcciu méo, me sa ca tenaràgli ta pacà cae póco ’e sòrdi… Cuàndu ca só passata vicinu a sór Cremènte, ju spizziàle, che stéa nzunu a n'ari dóa, ju vitrinàru e gliu frabbòteco, ce llo oléa addimmannà, ma comme che so' tipi sturbútichi, só penzàtu ca èra méglio díllo prima a tti.
Bjàsiu:  E ssi ffattu bbè. Ju méticu che ici tu se jàma Ruzzi?

Parmína: Èh sí, è própio issu ca me ll'ha ittu; mi gli’arecòrdo preché Ruzzi m'ha fattu penzà a lla rúzzica.

Pittúcciu: Ma che è ssa cósa che t'ha ta magnà? Ju nome ti gli’ha ittu?

Parmína: Sí, sí, m'ha ittu ca me ténco ta magnà… sí, ècco… le zuc… le zac... le zacchi… le zacchíne!
Pittúcciu: Le zacchíne? Ma… sarà ittu le zucchine?
Parmína: Sí, sí, própio le zucchine!

Pittúcciu: Embè? È na sittimàna ca te lle sta a magnà. Te lle si mmagnàte puru ierasséra, nte nn'arecúrdi?

Parmína: Sera che mme só mmagnatu?… la pizza, i cucuzzígli…

Pittúcciu: E chigli so' le zucchine, i cucuzzígli!

Parmína: Mbè, se potéa puru spjecà méglio ju méticu… (indicando il petto) m'era méssa na péna écchi… na ngústia…

Pittúcciu: Mo che tte si lleàtu ssu pìsu, ha vòglia a magnà cucuzzigli! 
Nun ci sta probbèma: l’ha ittu ju méticu! E pe bòna misúra ci magnímo puru le cocózze, vabbè?

Giuacchínu: Èh Parmí, so sintútu ca stite a parlà de métichi… éo ténco na pónta écchi pedderéto a lla spalla mangína, che me mpetísce cuàsi de mòe ju cóglio… che cce sse pò fà?

Parmína: Pe sse cóse ci sta Nazzarenétta, che ffa cèrte putríglie che sso' na mani santa!  Essa conósce l’erbe, pe ogni malatía ne tè una: la màlema, l’ardíca, la petalàna, ju cacapúnziu, la ramoràccia, lo récano, ju papàmparu, la enzàna, ju sammùcu, la bettòleca… Éo tenéa na pustèma; mbèh, co tre jorni me ll'ha cuaríta!
Giuacchínu: E va bbè, ma éo che ténco ta fà?

Parmína: Gnènte, ci pénzo éo domammatína, ce llo ício éo a Nazzarenétta de pricurà chélla putríglia che sa fà essa, me faccio ice comme s’addròpa, eppó  domanasséra te ll'ònco, va bbè?
Giuacchínu: Va bbè, Parmí, cràzie pe mo…

Bjàsiu:	 A mmi me à sèmpe la matrecàna e me fàccio cérti sónni! N'òta co certa róbba, amara comme lo fèle, che non sàccio se cche èra, m'ha fattu passà i dulúri che mme stéa a dà na còneca. A fràtimu amméce co du jorni ci ha fattu passà la risìbbula.
  
Giàcamu: (Entra, mordendo un pezzo di pane, e va di corsa verso suo padre, Rafèle) Papà, papà, ha ittu mamma che tte sbrichi a viní a casa; m'ha ittu puru de ítte a na récchja… de béie póco.

Rafèle:	Strilla poc'aru, nò! E menomàle ca me llo tiníi ta ice a na  récchja!… Va bbè, dícci a màmmeta ca mo vénco e arecòrdici  de métte la cena ncallu. Che te sta a magnà?
Giàcamu: Nu tuccíttu ’e pà paluntu co ll’óglio…
Rafèle:	Ju búzzicu ju si rimíssu a pósto?
Giàcamu: Síne!	 

Rafèle:	Famme veté… tu sa cuardà solo réntro a ll'arca e a lla mastra e  te capi sèmpe j’úriju, avé?  A fràtiti nun ci pinzi? Dimme póco, ci sta ancora chígliu rócchjo ’e falló, ch'era missu sotto a gliu cirnitúru?
Giàcamu: Sí, ci sta, ci sta. J’úriju, lo sa puru tu, è lla parte pjú bòna. 
Che ci pòzzo fà se a mmi me pjàce ju cúju ’ella pagnotta? Éo me llo pòzzo magnà puru senz'óglio, accàr’e llo pà! (fa per uscire,  ma si ferma e indica il piatto della luce). Ma che è chélla cósa?
Bjàsiu:	È gliu pjattu ’ella luce.

Giàcamu: Ju pjattu ’ella luce! Ma éo a gliu pjattu ci magno e nnun ci só vista mmai la luce… própio non capíscio…

Bjàsiu:	Se ó capí, pjú tardi, macàra co pàritu, araffàttete écchi.

Giàcamu: Ci vénco, comme nò, ci vénco aúgnu!… Ahó, écchi fòre addónca t'arevúti só lúcciche. Mo c'arevàglio a casa n’acchjàppo ca póche, cusí me lle métto sotto a nnu picchjéru pe famme luce vicínu a gliu létto. Puru j’arígli hàu commenzatu a cantà.

Ntònio: (svegliandosi) Le filafilógne le si acchjappate?

Giàcamu: Dammó che sse nn'hàu ite le filafilógne! A poc'aru  sparisciaràu puru le lúcciche.

Ntònio: (con aria assonnata) Té raggióne puru tu, Giacamú, la state mo sta pe finí e lle filafilógne l’arevitímo chist’ar’atr’annu. Sa comme càntanu le reàzze da marítu? "Filafilógna, filafilógna, àmme la óte che m'abbesógna". Ma… pòra filafilógna… mmani a nnu varzíttu, che ci nfíla la pagliúca ncùju! 

Giàcamu: Ma che è lla óte? (fa per uscire)

Ntònio: È tuttu chello che na reàzza pòrta cuàndu che s’assòra.

Giàcamu: Ah, só capítu. (fa per andarsene)

Bjàsiu:	(richiama Giàcamu) Giacamú, sinti..., mi gliu fa nu siríziu?

Giàcamu: Che siríziu?

Bjàsiu:	Mi cci va a gliu tabbaccaru a crompàmme ta fumà?

Giàcamu: Va bbè, àmme i sòrdi; che ténco ta crompà?

Bjàsiu:	(gli dà i soldi) Du macetònia òro, fattélle métte a nnu pézzo ’e carta,  no lle rammattuccià, sennó me lle sciúpi e non te fermà a raz- 
zà co gli ari reazzi mméso a lla via, tòcca mo…

Giàcamu: Che mm'ha ta refà lo résto?

Bjàsiu:	Sí, piglitícci na caramella co lo résto, tòcca… e sta attènte!

Giàcamu: No, lo résto lo métto a gliu bussulotto che scòccio a Natale, anzi nò, mi cci crómpo du fainèlle (esce).

Rafèle:	Frésca nonna, te tratti bbè, Bjasiú... Macetònia òro! Niàri… chi méso sícaru, chi na popolare, chi póco ’e trinciàtu forte, chi na tiràta ’e pippa e ttu…

Bjàsiu: Ma éo me nne fumo accàr’e dóa ju jorno. Uiàri tiníte i pulimuni rubbusti, ve llo putíte fumà lo tabbàccu fòrte.
Giuacchínu: Èh Rafè, fíglitu s’aranfanza tuttu a gliu nonno, avé?

Rafèle:	Embè, ha vero, me llo ícianu tutti, eppó se véte.

Giuacchínu: Cuant'anni tè mo Giacamúcciu?

Rafèle:	Ne tè dèci.

Giuacchínu: Tu mo… cuànti ne té de figli?

Rafèle:	Cíncue, tre maschji e du fèmmene; Giàcamu è gliu primu.

Giuacchínu: Unu ugni du anni. Díu ti gli conzèrba; puru éo ne ténco cíncue. Che scòla ha fattu Giacamúcciu?

Rafèle:	Ha fattu finu a lla terza!

Giuacchínu: Allora sa lègge e scríe… e parla puru bbè! È propio vero, ahó, i provérbi no sbàglianu mmai: Chi ice líbbiri - ice làbbera, pe ddí: chi sa lègge, sa puru parlà.

Rafèle:	Mbè, unu nfamiglia ci oléa, eppó, cuànd'arevè addim-mannecéllo tu.

Giuacchínu: Però facci ju carúsu a fíglitu, sennó i piúcchji si gliu màgnanu. Parmí, pòrtici caeccosa ta métte sotto i jénti, cae ciam- mèlla, caee ciammillittu, de chigli co lu vinu però, èh!; e, datu ca ci 
sta… porta n'ara bucaletta! 
Parmína: (riempie il boccale vuoto e lo riporta con i ciambelletti)

Giàcamu: (ritorna  con le sigarette)

Bjàsiu:	 Si ffattu présto, si ccomme nnu lèpere, si própio sguérdo!

Giàcamu: Tata me llo ice sèmpe: lésto comme n'attarió; eppó che cci ò a í a gliu tabbaccaru écchi pedderéto? ci ò pjú a díllo che a fallo. 

Bjàsiu:	Le si acchjappàte le lúcciche?

Giàcamu: Comme facéa? so itu a gliu tabaccàru, eppó a tenélle mmani me sse saríenu mòrte; mo che rerèscio l’acchjàppo…

Rafèle:	Va bbè, va bbè,  ma mo va a casa… sbríchete; a poc'aru vénco puru éo, tòcca… e arecòrdete: la cena ncallu!  E famme assínnu cuàndu ca te parlo. Sta ngeréglio cuàndu ca salli ju vignànu: ju cuàrtu scalinu è ruttu; e se gliu nzirínu non se azza, aiútete co ll'ara mani, si ccapítu? (rivolgendosi agli amici) Fòre ’e càsema ci hàu missu nu lampióne, ma non ce sse véte cuàsi pe gnente, preché ci sta n’àrbiru che fa ómpra.
 
Giàcamu: Papà, me nne vàglio. Áhia! Me nn'era scordatu: mamma me stéa a aspettà pe ventolà la ràcia sotto a lla ratícuja pe fà còce la pizza ’e raniturcu; m’èra fatta veté puru la vèntola nòa. Mo c'arevàglio, me sa ca so' bòtte! (esce)

Caetànu: Aspetta poc'aru, Giacamú, tantu…  se tiníi ta ventolà a lla ràcia pe fà còce la pizza… dammó che ss’ha còtta! Ma dímme póco, ha véro ca tu sa lègge?

Giàcamu: Saccio lègge sí, però cèrte cóse po' non lle capiscio, comme lòco a Berveté,  a lla tabbèlla, addó sotto a tuttu sta scrittu "Sala da tè”, embè éo non capiscio  se cche significa. Ugni òta che niàri reàzzitti passímo pe llòco, liggímo e ugni òta non capiscímo, e chi ice na cósa e chi n’ara, non sapímo ancora se cche è.

Rafèle:	E ici ca sa lègge!  Te llo spiéco éo, fígliu me', se cche significa: "Sala da tè" significa "mitti lo sale da ti!".

Tutti: (ridono)

Bjàsiu:	Ma che "mitti lo sale da ti"! Significa che ci sta na stànzia addó amméce de àtte a bbèie ju caffè te àu ju tè…

Rafèle:	E chi ju tè?

Bjàsiu:	Niciúnu ju tè. Tu te nne risci sèmpe co sse fregnacce. Onn è tené, ju tè è na bébbeta, che se bée bollente da pelàtte la léncua, e se fa comme gliu caffè, o de cicoria o de óriu onn ha mportanza; a proposito de óriu, ju trambullànu pe abbruscàgliu ju té tu?

Rafèle:	Ju trambullanu nu gliu ténco, ma mi gliu fàccio mprestà da Varístu Cianchistòrte, chígliu che sta a abbità sópe de mi.

Bjàsiu:	Va bbè, è ucuàle. Dunca, ju tè se fa comme gliu caffè, co gliu cúcamu, però tè n'aru sapore e n'aru colore; nu colore comme ll'àccua addó se fàu bólle le castagne pe ffà i vòllani; chígliu colore lòco… (si accende una sigaretta).

Rafèle:	Ma ssu tè addó ha risciútu.

Bjàsiu:	Bèh, écchi niàri nu gliu cunuscímo, ma j’angrísi se llo béanu spissu, spèce ju doppopranzu a lle cíncue, co gli biscótti.

Giàcamu: Èh papà… "mitti lo sale da ti", avé? Che ficúra! (esce)

Ntònio:       ♫	Iamocénn'a gli’eremo... ecc.

Giuacchínu: Mo, pe cagnà discrúrzu, ve óglio fa fà na risàta. Na ciammarúca sta a attraverzà la vía, aría na tartarúca e lla ntruppa. A gliu lazzaretto ju méticu, che ci stéa a curà la firíta, ci ice: "Ma comme ha soccésso?" E lla ciammarúca ci aresponne: "No mme ll'arecòrdo, dottó, ha soccésso tuttu llusí de córza!"

Tutti: (ridono)

Scena 4

La moglie di Ntònio, la pianeta, l’ospedale che non c'è

Bellardína viene a cercare il marito

Bellardína: (Da fuori, gridando) Parmí, Pittú, Pittúcciu! (entra) Che ci sta marítimu essi? 

Pittúcciu: E addó pò stà?  Èlluju, nu gliu viti?  Sta  lòco mbocciatu da pjú de n'ora, ha cunzumàtu j’uti sópe a gliu taulínu.

Bellardína: Te pòzza piglià nu córbo éssi addó sta! A lle récchje t'ha ta piglià, cusí ju sinti. Ci si arefattu puru masséra… Si própio nu cercenàtu! Nun si conténto se lu vinu non t'aría a lla merólla.

Ntònio:       ♫ 	Facíte passà chéssa co lle ciòce…

Bellardína: Te ll'ònco éo le ciòce; masséra gira la ciavatta e se póco m'arespúnni, píglio ju stenneréglio e te stòcco mméso, amméno te nn'arecúrdi e fórze lassi pèrde de béie (fa per alzarlo, ma Ntònio ricade a sedere e desiste). Èh Pittú, Parmína nci sta?

Pittúcciu: Ci sta, ci sta... preché?

Bellardína: Ci óglio ice na cósa.

Parmína: (s'affaccia sulla porta, le mani sporche di farina)

Pittúcciu: Èllola, Bellardí. Parmí! te ò Bellardìna; t'ha ta ice na cósa.

Parmína: Èccome, Bellardí; famme pulí le mani (lo fa col grem-biule), tantu è solo farina, eppó ju zinàle ju ténco ta lavà; èsso, própio mo só finitu t’ammassà la pizza a gliu spjanaturígliu; che ó?

Bellardína: Quandu stéa a viní écchi, só vistu de passà la mmammàna, éa de prèscia; chi ci sta pe déssi che sse sta pe nfantàrese?

Parmína: Pittúcciu ha ittu ca tu m'ha ta ice na cosa a mmi… eppó só déo che te lla ténco ta ice a tti?

Bellardína: Preché… non llo sa tu addó stéa a í la mmammàna?

Parmína: Lo sàccio sí… ha ita da Craziúccia ’e Sistíliu; la só vista maddemà e m'ha ittu ca ju cammínu se stéa pe spallà.

Bellardína: Parmí, nò pe mpicciàmme, ma quanti figli tè mo?

Parmína: Co chistu o chésta, ancora non sapímo s’è maschju o fémmena, sóto sei; tre sóto giumelle e, me llo stéa a ddí própio maddemà, tutti i pàrturi a destanza de diciótto misi unu da gli’aru. Sistíliu è comme nnu rellóggio… Pe sta cratúra la  róbba aggià la téu: fasciatúri, accuppiatúri, scúffie, scaffaròtti… Essa mo speréa a nnu màschju, preché tè aggià cíncue fémmene…

Bellardína: Ha voglia a fà bjancaría pe tutt'e cíncue! Comme fàu?

Parmína: I sòrdi i téu… ju marítu fa ju sortóre e se fa pacà bbè. 

Bjàsiu:	Bèh, però chésta de Sistíliu mo ve lla ténco ta ice. Issu, lo sapíte, tè la sarturía sotto a lla casa. Cuàndu ca la moglie s’ha nfantàta la prim'òta, a lla casa ci stéa la moglie Craziúccia, la sòro e lla mmammàna. Tuttu nu bótto se raprí na fenèstra, s’affattà la sòro, jamà Sistíliu e ci isse: "Sistí,  ha nata na fimminúccia!" Sistíliu, che ntrattagliéa, cuntinuènno a cucí, ci arespóse: "A-a-arengràzimu Díu". Póco piú dóppo: "Sistí, ha nata n'ara fimminúccia!" "A-a-arengràzimu Díu!" Pjú dóppo ancora: "Sistíliu! ha risciúta n'ara pupétta!" E issu: "A-a-appilíte ssa búcia, sennó ché-chéssa…chi-chisà cuànte me nne ca-ca-caca!" 

Tutti: (ridono)   		

Parmína: Ma tu, Bellardí, onn eri vinuta a repiglià marítitu? Che… a forza de sintí fregnacce, te nne si scordata?

Bellardína: Comme te nne tè? Sinti póco, commà, tu sa lègge, avé? Maddemà so' passati cérti zíncari: unu sonéa j’arganetti, una cantéa e facéa puru la stròleca; nu reazzíttu araccogliéa i sòrdi de lla lemòsena. Chistu bardascíttu facéa la pantupímma e réntro a na cabbiétta tenéa nu peppacàgliu… Ci ha ittu de piglià na pjanéta; chígliu alimalúcciu co gliu biccu l’ha pigliata e me ll’ha àta súbbitu a mmi (la tira fuori dalla tasca del guarnello). Èccola, olaría sapé se cche ci sta scrittu…
Parmína: Famme veté. (si avvicina a lla candela)  Ci sta scrittu ca tu té na salute de féro, ca té nu marítu, amícu de Bacco…

Bellardína: E chi è ssu Baccu, éo nu gliu conóscio!

Parmína: E nemmàncu éo. Pittú, ju cunúsci Baccu, j’amícu de Ntònio?

Pittúcciu: Mai sintútu ssu nome.
Rafèle:	Che nome stranu, d’addó ne vè?

Giuacchínu: Éo sàccio ju barcu, ju bancu, ju bacu, ma Baccu nu gliu só mai cunusciútu; eh Ntò, chi è ss’amícu téo che sse jàma Baccu?
Ntònio: (ancora insonnolito) Che ó… póco ’e tabbàccu?

Bjàsiu:	Eppúru écchi ju cunuscímo tutti, e puru tu, Bellardí. Bacco è gliu ddíu ’ellu vinu! "Amícu de Baccu" ò ice che ci pjace lu vinu…

Rafèle:	Cuàndu scríanu, però, scríanu sèmpe pe nno fatte capí… e che cci oléa a ddí ca ci pjàce lu vinu?

Bjàsiu:	 Baccu, tabbàccu e Vènnare / aretúcianu j’òmo a cénnare.

Rafèle:	E mmo che significa chesso?

Bjàsiu:	... ca lu vinu, lo fumà e lle fémmene te pòrtanu a campusantu. 

Parmína: (continuando a leggere la pianeta) Ci sta puru scrittu ca... la burasca se sta pe carmà. Eppó tre númmari: (12) dúici, (21) vintúnu e 33. Terno siccu! Vàgliu a giocà súbbitu domà, non te nne scordà, preché chéssa è lla furtuna, che ha vinúta a bussà a lla porta ’e càseta!

Bellardína: Pe dallavéro?   Domà ci vaglio súbbitu;  mi gli faccio 
giocà a Marietta la recivitòra, preché éo non lo saccio fa.

Parmína: Vacci domàmmatína cétto e pòrtici la pjanéta, no lla pèrde e nno èsse mprotènte, mittitélla trénto a gliu corzè o a lla saccòccia pjú fónna de gliu varnéglio. A proposito, marítitu prima se stéa a llamentà ca ci fa male na récchja. Éo ci só ittu de méttici l’óglio feràtu a gocce o co póco ’e loàtta. Uh, me nn’èra scordatu! Ténco la cottorella sópe a gliu sirvituru, fàmmicci affattà...

Pittúcciu: Bellardí, óggi Ntònio ha rescósso; ci staría chigliu cuntu nsuspísu; però m'ha ittu ca i sòrdi ti gli ha àti a tti.

Bellardína: Preché…a chi ji tenéa ta à?

Pittúcciu: Mbè, issu lu vinu se ll'ha biútu, e no mme llo paca?

Bellardína: Cuàle vinu?  E che è vinu chéllo che ci à a béie a chissi? Tu ci à lo veléno a chissi… lu vinu téo è própio sciaràppa!
Pittúcciu: Éo ci ònco lu vinu…

Bellardína: Tu ci à lu vinu co l’àccua pe cuatagnà de piú… ma fosse solo pe ll'àccua, nsaría gnènte,  preché non se mbriacaríanu… ma chi lo sa se cche cci mitti réntro, se cche ntrugli cumbíni…

Pittúcciu: Bellardí, di’ chéllo ’e tte pare, ju cuntu mi gliu pachi o no?

Bellardína: Ma, nun si ittu ca sta nsuspísu? Mbè, làssicígliu poc'aru nsuspísu. (indicando il marito) Aiutíteme a portà a casa chigliu béglio caròfaju. (guardando il piatto della luce) Ma che è chígliu cappéglio?

Pittúcciu: Onn è nnu cappéglio. È ppe lla luce lèttreca, masséra l’appiccímo.
Bellardína: Allora pòzzo viní a veté, se marítimu s’addòrme?
Ntònio: (sempre con voce da ubriaco) Éo no mm'addòrmo…
Bellardína: Óglio veté!

Giuacchínu: Rafè, la ó sinti chésta?:  A nnu vécchjo cuntatínu ci addimmànnanu: "Se té cincuànta pècora a pasce e te nne scàppanu cíncue, cuànte te  nn'aremànanu?"  Sa che respónne ju cuntatínu?
Rafèle:	"Niciúna!"

Giuacchìnu: E cche nne sa tu? 50 meno 5 fa 45!

Rafèle:	Tu non capísci própio gnènte; se véte ca nun si cuntatínu e non té ju ceréglio finu. Cuàndu na pècora scappa… tutte l’are ci vàu apprésso e no nn’aremàne nemmancu una! (aiutando Ntònio) Bellardí, iàmo, te ònco na mani éo, su! Bòna sera a tutti! 
Rafèle, Bellardína, Ntònio: (escono insieme)
Ntònio: (uscendo fischia) A chissi la pulènna nun ci pjace… 
Giuacchínu: Rafè, te sta a scordà ju zappone co gliu tascapàne.

Rafèle:	Ha vero, mo stéa a llassà écchi ju stromento che mme à a mmagnà.. Bòna sera! (esce con Ntònio e Bellardína)
Bjàsiu:	Sapíte caeccósa de Crabbièle ’e Mmémmo?
Pittúcciu: Preché che cci ha soccésso?

Bjàsiu:	Comme, no llo sapíte? Ierasséra s’ha ruzzicatu a gli Scalú; s’ha sfraggellatu tuttu;  a llo fétacu me sa ca ci hàu ta leà la cistifèlleca, poréglio! e s’ha ta èsse spappolata puru la méusa.

Giuacchínu: Éo non só sintútu gnente. Amméce só sintútu de unu che hàu repescatu attèra a gliu pònte ’e Mninnó.
Bjàsiu:	E chi è?

Giuacchínu: Mah, icéenu unu che tè ju paése a Crapòla…  ju fratéglio se jàma Abbèrto, che s’ha assoràtu co lla figlia ’e Frangischíttu… Hàu ittu ca ha soccésso preché tenéa lo marcatútu.
Pittúcciu: È própio vero ca fjume ò n'àlema j’annu.

Bjàsiu:	Embè, j’ar’atr’annu ju nonno ’e Bastiànu, mo chissu éssi, du anni fa ju cammoratanu… è na légge maletétta!

Pittúcciu: Èh Bjasiú, Crabbièle che gli’hàu portatu a Roma?

Bjàsiu:	Me sa de sí.  Écchi nun ci poténu fà chell’operazióne.  
Nun ci stàu i métichi cirútichi. Pe mo ci accuntintimo, dóppo, cràzie a gliu professore Angelucci, ci starà nu spitàle motèrno, preché própio chist'annu ha recalatu ju villinu séo, chigliu a lla pjazza ’ella Missió, a lla Cummúna pe fàrici ju spitale de Subbjàcu. 

Giuacchínu: Ma póco temp’è non ce ss’ha mórto nu fígliu a issu?

Bjàsiu: Eh sí, nu reàzzu d’oro, nu gioenòtto de vint’anni. Ju pare, por'òmo, na perzona mportante, professore a lla Niverzità Riàle de Nàpuji, uculísta famúsu, cunusciutu dapettuttu, ò fà straformà ju villinu a spitale pe arecordà pe sèmpe la mommória de gliu fígliu séo.

Scena 5
La cartiera di Subiaco

Caetànu: (entra e va a sedersi al tavolo dov'era Ntònio)

Giuacchínu: Simo fatti i cuatrini, èh! Nse salutanu pjú j’amíchi?…
Caetànu: Ah, éssi stite? No v'era visti. Ténco cèrte matònne…
Bjàsiu:	Fatte nu cuccittu ca te sse pàssanu, vé écchi connósco.
Caetànu: Pittú, pòrtaci a béie! 
Pittúcciu: (porta un boccale)
Caetànu: (vede il piatto della luce) Che è chélla cósa?
Bjàsiu:	È gliu pjattu ’ella luce.
Caetànu: Quale pjattu?

Bjàsiu:	Mo tu ó fà comme Rafèle? Onn è cchígliu pe magnà… chígliu ’ella luce serve a mannà la luce attèra.
Caetànu: E comme mai prima nci stéa e mmo ci sta?

Bjàsiu:	Preché masséra, a poc'aru, pe lla prima òta, réntro chésta 
ustiría s’appíccia la luce lèttreca.

Giuacchínu: Ahó, co ssu pjattu la site fatta própio lónca, cagnímo arguméntu. (indicando Caetànu) Caetà, tu si cartàru, nó? Allora… preché no nne raccúnti caeccósa de lla cartéra? Che sse ice?

Caetànu: Che ve ténco ta ice? A lla cartéra se laóra e se cuatagna chello póco che ci àu. 		

Rafèle:	(rientra mordendo una mela) Areèccome, só arevenutu a mbaràmme caeccos'aru da uiàri che sapíte tuttu; te saluto, Caetà!
Giuacchínu: Aggià si mmagnatu? Che t'ha preparatu móglieta?

Rafèle:	Pizza e erbe. Mo mo ci ò na tazza pe mannàlle abballe.
Caetànu: Tu olarísti ice ca nun si biútu a magnà?
Rafèle:	Non só biútu appòsta pe reriscí.

Giuacchínu: Éo, i fasói che mme só magnati óggi, co tuttu lu vinu che mme só biútu,  ancora i ténco écchi.  So’ tantu bóni i fasóji buccitti, ma non ce lla fàccio a dilliggirígli. Mi cci ò n'aru cuccittu puru a mmi (mesce da bere a tutti).

Rafèle:	Giuacchí, sa se preché non dilliggirisci?  Te llo ício éo: preché  si ngurdu: tu cuàndu ca magni, si comme na ràmuja! Èsso se preché. T'arappànzi e t'abburdílli comme nnu pórcio; a lle càncane tèie, a lle agnilíe e a lle canasse ci fa fà lo straurdinàriu. Tu té la lanca, fórze na spjanatóra ’e pulènna a tti non t'abbasta. Te nn'arecúrdi cuàndu ca a primavièra pe lla fame ci magnèmo  i ficòt-ti ’egli úlimi? Me sa ca tu, d’allora, nu gli si sintúti pjú i  rampi a gliu stòmmacu…

Giuacchínu: Mi gli arecòrdo accàre da reàzzu, ca mo, cràzie a Díu, caeccósa la tinímo. Chell'òta ca vénnaru i canibbardini a Subbjàcu, éo tenéa cíncue anni e, me pare mo, pe du jorni stétte a pjàgne e a pète lo pà a mamma. Tu té raggió, ma a mmi me pjace de magnà e de béie.

Rafèle:	A chi lo ici!? Tu però tenarísti ta viní a zappà co mméco pe 
cae jornàta. Te faciaría própio bbè. Niàri cuntatíni ci trattímo bbè, lo sa? cuàndu ca zappímo magnímo cíncue òte co nnu jorno: la stòccia, la colazió, ju pranzu, la merènna e lla céna e sparísce pjú de cae cupèlla. La sera saràgli straccu, ma amméno non te sinti abbottàtu e cuàndu ca va a llétto, t'addúrmi comme n'aríle. 

Bjàsiu:	Sí, uiàri cuntatíni facíte comme gli angrísi, puru issi mà-gnanu cíncue òte ju jorno.
Rafèle:	Ma issi però me sa ca nun ci vàu a zappà, avé?
Bjàsiu:	Èh Caetà, che va de jorno?
Caetànu: Sí, vàglio de jorno.
Bjàsiu:	Ma… giornaléru o de turnu?
Caetànu: Mbè, mo facimo i turni…
Rafèle:	Facite i turni?
Caetànu: Sí, preché nse póto fà i turni?
Rafèle:	Pe carità sí, ma a chi i vinníte dóppo ssi turni?
Caetànu: Comme a chi i vinníte?

Rafèle:	Se gli facíte, i tiníte ta vénne, nò? A Subbjàcu ci sta nu turnitóre súju, e gliu túrniu aggià ju tè; chigli che facíte uiàri i tiníte ta vénne pe fforza fòre… Ahó, éo ju su vistu ju túrniu de gliu turnitóre… cérto che pe fàriju e pe addropàgliu unu ha ta tené na capòccia cusí…
Bjàsiu:	Ma che ssi ccapítu? I turni non so' turni…

Rafèle:	Mo arecumminzi puru tu, èh? Preché i turni non so' turni?
Bjàsiu:	Chésto è chéllo che óglio ice, ca tu nun si capítu gnènte…
Rafèle: Pre chello te óglio stà a sinti, pe mbaràmme; spiécheme.

Bjàsiu:	A lla cartéra fàu i turni de otto ora; na jornata quante ora sóto?

Rafèle:	No llo saccio, no lle só contate mai, preché éo la notte dor- 
mo, però me pare ca sóto dúici…

Bjàsiu:	… de jorno e dúici de notte fàu vinticuàttro ora; mo, n'òmo pò laorà vinticuàttro ora filate? Nò, e allora fàu i turni, no chigli de gliu turnitore, ma chigli che sso’ nu piríutu de ott'ora; cusí ott’ora laóro éo, ott'ora laúri tu, ott'ora laóra issu e èsso le vinticuattr’ora de lla jornata; a chésta manéra le màcane laóranu lo stesso, j’operai non se stràccanu e téu sici ora de libbertà ugnúnu. Si ccapítu mo?

Rafèle:	Mo sí!… ma Caetànu era ittu ca fàu i turni e allora m'ha confusu... preché lo saccio ca a lla cartéra fàu la carta, éo non só stúpitu, éo só contatinu, co gliu ceréglio finu comme ici tu, arecurditevénne. Però la storia ca la carta la fàu co gli stracci e co lla scòrza de gli àrbiri própio non la capíscio.
Caetànu: Preché, te ténco ta fà scòla mo?
Rafèle: Mbè, se mme lla fà, non fa gnènte de male!

Caetànu: Va bbè, ci si statu mmai réntro a lla cartéra? Ma è lo stesso, te llo pòzzo spjecà co du parole. I scurzíni i cunusci?
Rafèle:	Comme no, fràtimu Giuànni fa ju scurzínu.

Caetànu: E llo sa se cche fàu i scurzini? Càranu i pioppi co gliu ca- 
ratúru e fàu le schjàppi, nzomma ci lèanu la scorza; èsso se preché se jàmanu scurzíni…

Rafèle: fàu le schjàppi, e fràtimu l’areporta a lla casa pe gliu fóco.

Caetànu: Mbè, le schjàppi so’ gliu scartu de gli pioppi e gli cartari se lle pòrtanu  a lle  casi. I pioppi puliti  se macínanu bbène bbène, ce sse fa na spèce de pulenna che se jàma pastalegno. N'òta però, finu a póco témpo fa, la carta se facéa quasi sèmpe accàre che co gli stracci e lla carta venéa puru pjú bjanca, amméce mo pe man-tenélla bjanca ci hau ta métte na colla, co gliu caulínu, puru pe non fà spanne ju gnòstro cuàndu ca unu ci scríe sópe. 
Rafèle:	E se unu non sa scríe?

Caetànu: Rafè, se unu non sa scríe non se lla crompa la carta. Però pe ffà la carta nonn abbàstanu i scurzíni, ci stàu tant'ari operai che laóranu: a lla callàra, a gli cilindri, a lla calandra… a ddí póco simo ca pjú de ducento; non te pòzzo ice tuttu chéllo che fa ugnúnu, varèmmo a finí a domammatína. Penza… facímo la carta puru pe gliu Papa!
Bjàsiu: E ha statu própio nu Papa a fà la cartéra de Subbjàcu!
Giuacchínu: Nu Papa? Cuàle Papa? (carica la pipa e l’accende)
Bjàsiu:	 Ju papa Sistu, Sistu Cuíntu.
Rafèle:	E cuàndu l’ha fatta nasce?

Bjàsiu:	J'annu 1587; mo sóto cuattrocentovintunu anni che ssa cartéra bene o male va annanzi.

Rafèle:	Sí, è na bella furtúna pe Subbjàcu!  Èh Caetà,  fràtimu Giuànni gni tantu areporta a lla casa puru ju fiérdo, chígliu èrto e chígliu finu; chígliu èrto j’addròpa pe fàrici le sòle de lle ciòce e pe méttiju sope a gliu taulínu addó Ngilína, la moglie, ci stira i panni; co chígliu finu mméce ci fa le lenzòla pe gliu vérnu. A mmi me nne servaría cae póco;  no llo pòzzo ice a fràtimu, preché ha ta penzà a cincue figli issu, e allora lo ício a tti. Mi gliu pó rammeddià? Che mm'arespunni?
Caetànu: A chest’ara stribbuzione penzaràglio puru a tti, vabbè?
Rafèle:	Cràzie, puru a nome ’e fíglimi.

Giuacchínu: A cuàntu pare, la cartéra non serve solo pe fà la car-ta o i turni, comme ice Rafèle, ma puru pe fà le ciòce e lle lenzòla!

Rafèle:	A cuàntu pare ssa ócca non serve solo pe béie, ma puru pe barbottà e rómpe i cugliúni a gli ari!

Caetànu: Bjasiú, la sa chélla de gliu contàbbele? Sinti:  Ci sta nu concórzo, jàmanu ju primu e dóppo tant'are cóse ci ícianu: "Cuàntu fa tre òte sètte?" Chígliu penza póco e po' arespónne: "Vintidóa!". "Va bbè, pó í". Appena fòre, s’aremétte a contà e s’accòrge ca ha sbagliatu. Passa nu mese e gliu jàmanu pe commenzà a llaorà!" Tuttu conténto comménza; dóppo cae giorno jéte a gliu pringipale: "Preché site pigliatu a mmi, puru se déo èra sbagliatu?". Ju pringipale: “Preché si statu chígliu che cce ss’ha avicinatu de pjú!" 
Tutti: (ridono)
Caetànu: Parmí, pòrta a béie!

Pittúcciu: Parmí, Parmínaaa! ma addó càzzu s’ha ita a ficcà, me pare comme na mmammàna, écchi la viti e lòco l’addimmànni…

Parmína: (entra di corsa) Èccome, stéa a parlà póco co Cintrúta écchi fòre... Che ó, che sta a strillà ssusí tantu?!
Pittúcciu: Pòrta a béie a chigli lòco…

Parmína: Ce llo putíi portà tu, amméce de sta éssi a ffà la pantàsema.

Pittúcciu: Parmí, aínete… ca chigli stàu a aspettà. 
Parmína: (prende i vuoti e porta i pieni).
Caetànu: 	      ♫	Fjore d’amore
(alzando la tazza)	Na bèlla tazza t'aralècra ju còre
			cuàndu ca simo de cattíu umore.

Scena 6
Il soldato che dice d’aver dimenticato il dialetto e poi Sarafinu

Paulínu: (entra baldanzoso, vestitio  da cavalleggero) Buona sera a tutti! Ben trovato, zio Gioachín (lo abbraccia poi guarda il piatto della luce). Ah, vedo che gavé la corente elètrica anca qui; ma… ostreghéta, ghe manca la lampadina! 

Giuacchínu: Paulí, ce lla méttanu a poc'aru; quandu si arevenutu?
Paulínu: Oggi, go vegnú a lisenza prima del conzedo…
Rafèle:	Ma comme parli? Addó si statu, a gli’éstero?

Paulínu: Che estero e estero, mi so sta a Treviso, in Veneto, ciòh!

Bjàsiu:	Ha véro, me pare ca si itu a fà lo sordatu  própio da chélle parti; a comme parli, me pare própio de sí. 
Paulínu: Sete vu che non savé parlà taliano…

Bjàsiu:	 Sinti, Paulí, chéllo che parli tu onn è talianu... 
 
Rafèle: Ma accuàndu parla comme t'ha mbaràtu màmmeta!
Paulínu: Non sò piú parlà subbiacciano adesso…
Rafèle:	E comme fa mo co la reàzza? Chélla nte capisce pjú.
Paulínu: La me morosa me capisse, me capisse…
Caetànu: Se tte capiscésse, chélla te lassésse súbbitu.

Giuacchínu: Ma va, va... a fà a gli’amore se capíscianu!
Bjàsiu:	Cuàntu temp’è ca sta sotto l’arme?

Paulínu: Son cuàsi tre ani, sto per conzedarme; no go fatto la domanda de rafferma e cosí retornarò a Subiaco.

Bjàsiu:	Cuàndu ca arevenaràgli, amméno che non soccèta caeccósa súbbitu, vetaràgli ca ju dialétto ti gliu rembararàgli, críi a mmi.

Paulínu: Mmah, forse,  pò èsse…

Bjàsiu:	Senza fórze, preché chéllo che parli tu onn è né vénetu né 
talianu. A mmi me sa ca tu ci sta a marcià, ju dialétto nun ti gliu pó scordà. Dimme póco, cuàndu ca returni, ripigliaràgli a fà ju feràru co pàritu, a vatte lo féro a lla ncútina, nò? E allora… addíu lo cis-patànu! Ma comme sta pàritu? Non se fa mmai veté; me paranu cent'anni ca no gli’arevéto; mo c’arevà a càseta, salutimígliu! 
Paulínu: Va bene, va bene.

Caetànu: Èh Paulí, lòco ncima ci sta lu vinu bbóno, avé? Chisà cuàntu te nne si biútu, macàra penzènno a lla rosciòla nostra, èh?

Paulínu: Tanto e tanti tipi: Tocai, Merlot, Soave, Pinot…

Caetànu: A cuàntu pare però, quandu parlímo ci capisci… e comme te si mbaràtu bbè i nomi ’ello vinu!

Rafèle:	Quandu se parla de vinu, capíscianu tutti; lu vinu non pjace a niciúnu, avé?! Chéllo che non capíscio mo è chiss'aru (indica Paulínu) che sse métte a parlà cispatànu… se cche mmunnu!
Bjàsiu:	Tu sta ncavalleria, avé? 
Rafèle:	Ci si statu mmai a cavagliu?
Paulínu: Che vó tu savé co sta domanda?
Rafèle:	Óglio sapé se cci si statu cae òta a cavagliu.
Paulínu: Mbè… nzomma…

Giuacchínu: Me sa che a tti, vistu ca l’arte téa è lo feràru, t'hàu missu a fà ju manescargu.
Bjàsiu:	Ha véro?
Paulínu: Bèh… bèh sí, però è sempre cavalleria.

Bjàsiu:	Cérto, però nte nn'ha ta vergognà; ugnúnu a ll'arte séa…
Rafèle:	… e gli’upu a lle pècora! 		

Bjàsiu:	Ah, ju cunusci ju provérbiu. Paulí, arecòrdete ca è pjú de- fícele a ffà ju manescargu che í a cavàgliu. N'ha ta èsse argugliúsu.

Paulínu: Me paréa ca era n'offésa, amméce comme ici tu, che ci sta de male? Ténco ta tené j’argóglio de èsse manescargu!
Bjàsiu:	Non te nne si accórto, ma mo tu si parlatu subbjacciànu! Sa se preché? Preché si statu singéru e de chésto non te nn'ha ta vergognà! Che ci ulíi fà créie parlènno cispatànu, èh? 

Paulínu: Ha véro… té raggió. Allora, Pittú, ce llo purti a béie? (Pittúcciu porta da bere). Cuand'è poc'aru me nne ténco ta í.

Caetànu: Va bbè che pachi da béie pe lle bucíe che ci ssi itte pri-
ma, ma mo araccúntici caeccósa che t'ha soccésso lòco ncima.

Giuacchínu: Paulí, prima de commenzà tu, óglio ice chéllo che ha soccésso a gliu figliu ’e Criscinzina l’úrdim’òta che ha rivinutu a lla casa e che te potéa soccète puru a ti. Issu oléa fa veté che mo era nu signore, che ss’era scordàtu lo subbjacciànu, comme stíi a fà tu; pe furtúna ca si troàtu a niàri che te simo súbbitu remissu a séna! 

Paulínu: Ha vero, mi site leàtu nu pisu a gliu stòmmacu; mo che mme só leàta chélla mmàscara, me sento pjú subbjacciànu.

Giuacchínu: Meno male! Dunca… Ju fígliu ’e Criscinzína arevè a lla casa, ncampagna, e dóppo j’abbracci e baci fa pe rentrà réntro; pe ttèra ci sta nu rastéglio e lla mamma ci ice: “Arac-cúgliju!” Issu fa fénta de non capí: "Come si chiama quel coso?" E lla mamma: "Che te ssoccète, si ppérzo la mommória? Araccúgliju e vé réntro senza fà tante stòrie". Ntantu, parlènno, ce ss’ha avicinàtu e mmétte nu pèie sópe a gli jénti ’egliu rastéglio; allora ju mànicu s’azza, ci accóglie nfronte e issu strilla: "Mannàggia ju rastéglio ’ella matòsca!”.La mamma réntro a lla casa se fa na bella risata e cci ice: Te sta bbè, cusí non te aràgli pjú tante arie, fígliu me'!"

Tutti: (ridono)

Bjàsiu:	Ahó, lo sapíte che ci ha scrittu Arnèsto ju bottecante a lla porta ’ella bottéca? Ci ha scrittu: "Qui si vende zio bibbo" amméce de zibibo, che po’ è lo  zibbíbbu nóstro. Se cche gnoranzitàne!

Tutti: (ridono) 

Paulínu:  Mbè,  mo éo me nne vaglio. V'arencràzio  che mme site fattu reparlà subbjacciànu. Me so accórto ca è puru fàcele. 
Rafèle:	È fàcele, preché aggià lo sapíi!		
Paulínu: Fórze arevénco pjú dóppo. Bòna sera.

Rafèle:	Lèete ssa muta e míttite ju vistítu borghése, cusí, cuàndu ca arevé écchi, no reríntri tuttu ncattazzu, comme si ffattu prima.

Paulínu: Zí Giuacchí, prima de repartí vénco a salutà puru zí Natóglia e gli cuggíni, va bbè?
Giuacchínu: Sí, fatte veté, cusí ti firmi a pranzu co niàri.
Paulínu: Va bbè, ve llo fàccio sapé (esce).

Caetànu: (dopo un po’) Mo Paulínu se nn'ha itu. A issu, cavallirízzu, ci oléa araccontà de gli du compàri co gli cavagli, ma ve lla ício a uiàri. Allora… du compari se crómpanu nu cavagliu pirú e gli méttanu a pasce; pe reconósciji ju primu ice: "A gliu méo ci tàglio i pìji ’ella cóa". "E déo la crinéra" fa j’aru. Passa ju vérnu, aría la primavièra… la cóa e lla crinéra so' recresciute. "E mo comme facímo?" ice ju primu. "Nte proccupà" fa chigli'aru, "éo me píglio ju bjàncu e tu te pigli ju niru!"

Tutti: (ridono, dopo aver riflettuto)	

Sarafínu: (Fuori, grida e impreca; si avvicina)  Ci pòzza piglià nu córbo a chi ha statu!  Pebbíu, ce sse pòzza seccà!  Ci pòzza aremaní mmani! (entra)   M'hàu fattu cardenale, m'hàu fattu!…
Tutti: Cardenale?

Sarafínu: Sí, cardenale; m'hàu pisciàtu ncapu… da lla lóggia ’ell'ustiría… Cuàndu ca so commenzatu a strillà só vista n'ompra che s’areficchéa ma puru issu me sa che ss’ha pisciàtu addósso  pe lla prèscia. Securamente ha statu caecúnu ’e uiàri. (rivolgendosi a Pittúcciu) Èh Pittú, chi ha risciútu a lla lóggia póco temp’è?
Pittúcciu: Niciúnu!
Tutti: Niciúnu!		

Sarafínu: Ah, niciúnu, èh? E allora chi ha statu a colentàmme? M’ha nfussu tuttu e mm’ha ruinàtu ju cappéglio. Chi ha statu?
Rafèle:	Fórze ha statu caecúnu de chigli che stàu a abbità a gli pjàni sópe; ci stàu cérti bullatrúni a stu palazzu! Però… si statu puru furtunatu, ca se stíi senza cappéglio…
Sarafínu: Se stéa senza cappéglio, venéa écchi co gliu schjóppo!

Caetànu: Sarafí, tu nonn ha ta ice ca ha statu caecúnu ’e niàri, sennó me fa arabbià… tu si ittu ca chígliu s’ha pisciatu puru addósso, allora ci tenarísti ta cuardà a gli cazzú!… 
Sarafínu: (fa per avvicinarsi)

Caetànu: Nun ci proà ca, se mme píglia ju scarabbízzu, te faccio 
ballà ju trescóne! A niàri ci ha ta créie e abbasta!

Rafèle:	Èh Sarafí, che tenaría ta ice allora ju póro Mappó, ju fornaru, che gli’hàu fattu cardenale de pjú de ca òta, quandu ca la mmatína cétto va jamènno le vecennàre pe fà lo pà? Èh? Cae òta po’ j’hàu fattu puru papa, cuàndu ca ci hàu arevotecàtu ncapu addirittura i rinàli pjíni de róbba. Però puru tu sta accongiatu malamente! (con la cartina si confeziona una sigaretta)

Giuacchínu: A proposito de piscià,  chésta ve lla ténco ta própio  ta raccontà. Vi gli’arecurdíte Crasperóne, chígli'omóne, che stéa a abbità vicinu a Malespínu? No? Va bbè, non fa gnènte. Na sera, arèmo ancora reazzi niàri,  stèmo a razzà  fòre a ll'ustiría  de Ntuniúcciu, a lla calàta ’egliu Campu, e te vetèmmo riscí Crasperóne, ncancanúni; s’appoggià a gliu muru e sse messe a piscià. Niàri sentèmo ca stéa a parlà…  e parléa da súju. Allora, pjànu pjànu, ci avicinèmmo, e gliu sentèmmo che icéa: “Ah, è ssusí ca m'arecumpínzi? Ntutta vita méa te só sèmpe trattatu bbè e mo me pisci réntro a lle scarpi, si própio nu ngratu”! Allora ci scappà na scuría e isse: “Statte zittu tu, ca puru tu si aútu lo teo!”

Tutti: (ridono)

Sarafínu: Éo, però, no mme só pisciàtu a lle scarpi, a mmi m'hàu pisciàtu ncapu e, comme se ice, m'hàu fattu cardenale…
Rafèle: E non si conténto?
Sarafínu: Va a mmurí ammazzatu puru tu, va bbè?

Rafèle:	No va bbè, nò. T'ha soccésso e mo te llo té, e nonn ha ta offènne niciùnu, ca sennó…

Bjàsiu:	 Sarafí, mo fa na cósa: vatténne a càseta, làvete,  pulíscite eppó se ó reviní écchi, arevécci, ma senza ncazzature, ca chissi te fàu ballà ju cuccúju. Tè, fatte na tazza prima de riscí (mesce).

Sarafínu: (beve e guarda il piatto della luce) E che è chélla róbba?
Rafèle:	È gliu pjattu addó se magna la luce…

Bjàsiu:	Ma che sta a ddí?  È gliu pjattu ’ella luce,  nò addó se magna la luce!  È n'ora che lo stimo a ddí e ancora nun si capítu.
Sarafínu: Se Rafèle onn ha capítu… e' non sàccio se cche ssi ittu.

Bjàsiu:	Ju pjattu de lla luce significa che… chígliu pjattu serve a non fà spèrde la luce ma a mannàlla attèra…
Sarafínu: Ma cuàle luce?
Bjàsiu:	La luce lèttreca, chélla che masséra s’appíccia écchi.
Sarafínu: E sse lla manna attèra… chi l’araccóglie?

Bjàsiu:	Sarafí… mo me sta a sfótte. Ju viti chígliu búciu, mméso a gliu pjattu? Bèh, lòco ce ss’ha ta abbità na lampitína che, cuàndu ca s’appíccia,  fa na bella luce,  ju pjattu la manna attèra  e ce sse véte méglio; senza ju pjattu la luce se nne varía tutta pe ll'aria.
Sarafínu: Addó sta mo ssa lampitína? Eppó che róbba è?

Bjàsiu:	 La lampitína è na cósa comme na pera, ma de vetro trasparente e cuàndu ca s’appíccia agliúma tutt'attórno. L’ha ta portà Minicúcciu, ju luciàru.

Rafèle:	Na pera de vetro? Mo le pere fàu puru luce!  
Sarafínu: Cuàndu soccète chésso?

Bjàsiu:	Se pjú tardi arevé écchi, la potaràgli veté cuàndu ca s’appíccia.
Sarafínu: S’appíccia! Ma che è de paglia la lampitína?

Bjàsiu:	Lo su ittu ca tu me ó sfótte… fatte areveté écchi masséra e 
vetaràgli. La lampitína non s’appíccia co gli pròspari ma co lla javétta.

Rafèle:	Co lla javétta? Preché… mo ju fóco s’appíccia  co lla javétta? Adda se cche ss’ha ta sintí!

Bjàsiu:	Rafè,  aspetta poc'aru e vetaràgli puru tu; tutti e ddóa me paríte comme santu Tomàssu: nun criíte a gnènte se non lo tucchíte e nun ci mittíte ju vitu trénto! 

Sarafínu: Mo me nne vàglio; me ténco ta pulí póco, cusí me lèo stu cappéglio, ca puzzo comme lo písciu.
Rafèle:	Ah, te nne si accórto, tòcca, tòcca…
Sarafínu: Ci vitímo a poc'aru (esce).

Pittúcciu: Me paríte póco musci. Mo ve fàccio ríe éo; v'aracconto chéllo che ha soccésso mpjàzza, a gliu bar ’egli signúri. Lòco ci laóra cuinàtimu Rístite, fa ju barista e mme ll'ha raccontatu própio issu ierasséra. Pe cuàsi nu mese ha statu écchi nu furistéru, che era vinútu a fà cérti laúri a lla cartéra, e tutte le mmatíne ordenéa du picchjiríni de crappa. "Preché dóa?" ci isse na mmatína Rístite e chígliu ci arespóse: "Unu pi mi e unu pe gliu cuggínu méo che sta a lla Mèreca, sa, prima che issu partésse ci simo missi d’accordo cusí, éo ji béo écchi e issu ji bée lòco". Nu jorno amméce de du picchjiríni se nne beétte unu sùju. "Che ha soccésso?", ci fece Rístite, "che… gliu cuggínu mericànu sta male? "Nò, nò, issu sta bbè", arespóse chígliu, "só éo che ssó lassàtu pèrde de béie!"

Tutti: (ridono)

Scena 7
La commàre Matalèna; il topo di fogna
Entra Matalèna con un fiasco vuoto in mano.

Matalèna: Commare Parmí, compare Pittú, bòna sera, bòna sera!.
Tutti: Bòna sera, bòna sera!

Parmína: Commare Matalè, che t'ha soccésso? Te sèrve caeccósa?

Matalèna: Só aremasa senza vinu; a poc'aru arevè marítimu… e chi ju sente chìgliu se non tròa lu vinu vicinu a lla scutèlla!
Parmína: Ju júvitu ju si portatu?
Matalèna: Sí, ècco, ténco ju fjàscu.

Parmína: Tittígliu de cuntu ssu fjàscu, ca ce nne stàu póchi a Subbjàcu e sse sse scòccia, aló! Ammígliu ca ti gli’areiémpo. 

Matalèna: Rúsciu, èh! a marítimu e a fíglimi ci pjace rúsciu, ícianu ca preché chéllo rúsciu addivénta sàncue.

Parmína: E nun ci putíi mannà fígliti a piglià lu vinu? (al bancone riempie il fiasco e torna)

Matalèna: Commàre méa… Paulúcciu e Giuannínu hàu iti a fà a gli'amore a lle casi ’elle reàzze,  Pascúccia e Mariúccia  stàu a 
fà le pròe co la scòla-cantòru, chigli ari…

Parmína: (col fiasco in mano) Va bbè, só capítu; te nne tenéa de riscí póco e ssi apprufittatu, si ffattu bbè. Tè, èccote ju fjàscu pjínu. Me llo pachi mo o te llo ténco ta segnà?

Matalèna: Commare Parmí, marítimu arescòte sàbbatu chist’aru; mo segna, segna, ca dóppo facímo tuttu nu cuntu.

(Da fuori si sente tutto un trambusto che si avvicina e voci che si rincorrono)
Bjàsiu:	Che è ssu fracàssu? Che sta a soccète?
Rafèle:	Me pare la óce de Paulínu…
Caetànu: Éo sento puru Sarafínu…
Sarafínu: (fuori) Èllola, èllola… àcci sotto!

Paulínu: (fuori) Attènte, Sarafí, no lla  fa scappà! No llu viti ca 
sta a rentrà a lla porta ’ell’ustiría?

Sarafínu: (fuori) Férmete éssi, Paulí, no lla fa ficcà a lla cacatóra!
Paulínu: (fuori) Àcci na bòtta ncapu co chissu vastó, fòrza!

(Il topo entra nell'osteria, dietro,  ansimando, ecco Paulí-nu, in abiti borghesi, e Sarafínu; i presenti si alzano gridando e chi prende una sedia, chi un bastone chi una scopa e cercano di ammazzare il topo)
  
Matalèna: (proteggendo il fiasco sale su una sedia) Mamma méa! Me pare  nu vattu a comme è róssa! 
Parmína: Própio écchi tenéa ta viní a ficcasse?!
Caetànu: S’ha annascósa lòco sotto, fa co gliu vastó!

Rafèle:	Èllola, èllola… ha mboccatu la via ’ella lóggia… vacci apprésso, Paulí!

Paulínu: (parlando al topo) Addó va? Si ffinitu de campà, no mme scappi pjú, mo t'accòppo! (esce sulla lòggia).

Pittúcciu: Ma cuàrda se cche ha ta èsse! Co sse sóreche non se sa se cche ss’ha ta fà.

Parmína: Comme fàccio mo? A lla lóggia ci ténco le aglíne; ssa sóreca me ll’ha spaentate e mmo no mme fétarau pjú!

Giuacchínu: Paulí, la si acchjappàta?

Paulínu: (rientrando) M'ha vinúta la pàsema, ma la só pistàta bbène bbè. Só àta puru na zampàta a lla trinchéra e mmo me fa male ju pèie. Fémmene, coràggiu, la sóreca nun ci sta pjú!
Matalèna: (scende dalla sedia)
Rafèle:	Pittú, ma ju vattu téo addó ha itu a finí?

Giuacchínu: Appena ha vista la sóreca, chélla pòra véstia ha scappata 
comme na saétta attèra a lla cantína. A che sèrvanu ssi vatti própio no llo sàccio!

Matalèna: Addivéntanu ticri accàr’e co gli suricítti ’elle casi; ma è già caeccósa, amméno la notte pó durmí, preché abbasta che cce nne stinca unu e non te fà nzerà ócchjo tutta notte.
Tutti: (Rimettono a posto tutto dopo il trambusto)

Caetànu: Mbè mo, chesta ve lla ténco t’araccontà. Ha soccésso jorni aréto a Bórgo Sammartinu: Ntuniúcciu, ju scupinu, se trovéa pe llòco e cérti de gliu Còlle stéenu a cercà de ammazzà na sóreca, che era riscita da na cacatóra. Issu, Ntuniùcciu, s’era fermatu a cuardà e sse stéa a arappusà appoggiatu a gliu mànicu ’ella scopa; accuandu èccote ju Capucuàrdia, che cci fa nu riprícu de chigli solénni, na scirnicchjata de chelle che tte fàu rinzinittí e denanzi a tutti ci ice: “E nnon finisce cuàne!” Nfatti la emà ci fece leà nu giorno de paca preché a gliu  rapporto c’era scrittu: “Allo scupino Ntònio Scopèri, si ha ta levare un giorno di paca perché intanto che i paesani cercavano di occidere una sóreca uscita da una cacatora, lui medesimo cuardava la sóreca e non scopava”! 

Tutti: (ridono)

Parmína: Èh Matalè, che ici?…  le aglíne se saràu spaentate?  Ici ca cuntinuaràu a fetà?

Matalèna: Ma sí, nte pruccupà. J’óo gni mmatína ti gliu faciaràu ancora e tutte le emà tenaràgli l’òa fresche. 

Rafèle:	(declama): 	Me ss'ha ammalata mo l’aglina néra,
			mpétto éo pòrto chésta péna amàra.
			Mi gliu facéa n’óo gni mmatína
		 	èranu sette sòrdi a sittimana.
Bjàsiu:	 Èh Rafè, puru povèta si?

Rafèle:	È na strofetta che m'ha mparàta chélla belett'àlema ’e màrema. Me nn’ha mparàte tante e le ténco ancora tutte cuànte ordenate écchi réntro (si tocca la testa). 

Matalèna: (guardando il piatto della luce e tenendo il fiasco sempre stretto in braccio) E cche è chígliu cóso?
Parmína: Sa, commà, masséra appiccímo la luce ètica…

Matalèna: Comme chélla che vàu mettènno pe lla via  lòco addó stéenu i lampiùni a petrònio?

Parmína: Embè, co ll’alluminazione prúbbica hau ariati écchi fòre e cusí, vistu ca i fiji de lla luce passanu própio sópe a lla porta de ll’ustiría, simo fatta la domanna pe méttella puru écchi réntro.

Matalèna: È própio na bbèlla cósa chéssa, amméno no sta a com-màtte pjú co le cannéle, i lummíni,  i lampitíni,  i lumi a petrònio, l’óglio, lo síu e le linterne. Ma cuàntu custa tuttu chésso?

Parmína: Ancora no llo sàccio, puru pre chésso a casa pe mo no ce lla mittímo, própio preché non sapímo cuàntu vè a custà. Dóppo   chisà?… Éo pénzo ca custarà póco. M'hàu ittu ca gni tantu  po’ te mànnanu na bolletta comme chélla ’egliu focàtecu.

Matalèna: Parmí, sa che tte ício? Se ss’ha ta pacà, póco o tantu, no va pe gnènte bbè, e sa se preché? Preché chissi s’hàu pigliata l’àccua ’e fjume, ju fjume è gliu nóstro, e non ci hàu àtu nemmàncu nu bòcco, e mmo niàri  ci tinímo ta puru ta pacà la luce, che issi fàu co ll’àccua nostra, va bbè ssusí?

Parmína: No va bbè nò… però hàu ittu ca se paca póco; stimo a veté… Commà, se ó areviní a veté cuàndu l’appiccímo, vé écchi co marítitu pjú dóppo.

Matalèna: Ma comme te nne tè? Niàri riscímo póco la sera; ma se issu ice ca de sí, ci vinímo. Mo me nne vaglio. Bòna sera… 

Parmína: Aspetta póco, Matalè; addó ju si crompatu ssu pèttene?

Matalèna: A gliu mercatu, maddemà, te pjace? Só crompatu puru ju spicciatúru e lla pettenécchja; tutt’e tre i só pacati a de méno.
Parmína: Mi gli attòcca a crompà puru a mmi sàbbatu che vè.

Matalèna: Éo ji só crompàti a gliu spizzínu, chígliu che sse métte 
vicínu a lla bottéca ’egliu Cótto. Tè tanta bòna róbba e nonn è ccaru. Va bbè, mo scappo. Ci vitímo (esce).

Giuacchínu: Martínu ’e Filicétta ju cunuscíte? Sta a abbità Mpellapiàglia…
Caetànu: Sí, sí... Ci arecàccianu “bucalétta”!

Giuacchínu: Embè. N’òta te ncontra j’acciprète e chistu ci ice: “Martí, lo sa chi è ju péggio nimícu téo?” “Nò, chi è?” “È llu vinu!” “Lo sàccio”, ci arespónne Martínu, “maperò tu nun prítichi sèmpe che abbesógna olé bbè a tutti, spèce a gli nimíchi?” E gli'acciprete: “Mbèh, olécci bbè è nnu cuntu, ma... agnuttígli!”
Tutti: (ridono)

Rafèle:	Sarafí, ancora écchi sta tu? Ma non te tiníi ta í a pulí?

Sarafínu: Ha stata la sóreca che m'ha fattu aretornà. Bè, mo me nne vàglio a dallavéro. Bòna sera! (esce)
Caetànu: Ulíte sapé se cche ha soccèsso a Ntònio? Niari sapímo ca la cchjésia nun ci pjace e sta sèmpe all’ustiría. Jorni aréto, j’acciprète j’ha ncontratu Ntònio e ci ha ittu: “Antò, me sa ca niàri dóa  nun ci ncontrarímo mparatísu”. E Ntònio súbbitu ci ha arespúsu: “Preché, don Frangé, che ssi cumbinàtu?”
Tutti: (ridono)

Bjàsiu:	A proposito de mbriàchi, sintíte chésta. N’òta nu ràngiu màschju conosce nu ràngiu fémmena e ci ice ca se lla ò sposà. Essa véte ca issu cammína rittu e nò pe trafésa comme tutti j’ari rangi e penza: “Chistu è spiciàle, nu mmi gliu lasso scappà” . Se spósanu. La emà però essa s’accorge ca issu pe trafésa comme tutti i rangi, s’arabbia e ci ice: “Preché mo cammíni ssusí?” Allora issu ci fa: “Trasòro méo, no mme pòzzo mbriacà mica tutti i giorni!” 
Tutti: (ridono)

Scena 8

La prima automobile a Subiaco

Paulínu: Èh Rafè, ju si vistu mmai cae atomòbbele tu?
Rafèle:	E cche è gli’atomòbbele?

Paulínu: È nna caròzza, comme chélle che fàu siríziu da lla stazióne finu a gli Scài ’e Neró,  na carozza che però  cammina da sola, senza cavagli, senza múje, senza bbói.

Rafèle:	Na caròzza che cammina da sola! Ma va! Però… nun ci sta niciúnu che te mmènta nu zappó che zappa da sùju!
Giuacchínu: (ridendo) Te pjaciaría, èh? Paulí, cuntínua.

Paulínu: Me sa ch'a Subbjàcu non ce nne stàu de atomòbbili, avé? Addó só statu éo amméce ce nne stàu tanti e pe à a béie a tutti chigli atomòbbili ugni tantu pe lla via ci hàu missu puru ju stribbutóre.
Rafèle: E mmó che è ssu stribbutore?

Paulínu: È comme na colonna de féro addó ci sta attaccatu nu 
tubbu e  na maniglia  pe pompà la binzína. Ne só vistu unu co sópe 
na cunchíglia ranne ranne e co scrittu Sèll…

Bjàsiu:	Ma che Sell, se ice Scèl (Shell), è na parola angrésa che significa própio cunchíglia.
Rafèle:	Che si ittu, scélle? mo i stribbutóri téu puru le scélle?

Bjàsiu:	Non só ittu scélle ma Shell e significa cunchíglia.

Rafèle:	E mbè,  che cci réntra la cunchíglia co lla… comme se jàma? co lla binzína? Che vénnanu puru le cunchíglie mo i binzinari?

Bjàsiu:	Si própio nu retròcatru. Shell è lla marca ’ella binzína. Sinti póco, pi ti lu vinu che è tuttu ucuàle? Nò! Ci sta la rosciòla, lo cesanese, lo campolese e, comme icéa prima puru Paulínu, lo Bardulínu, lo Tocài, lo Soave, lo Merlot… e cusí è pe lla binzína.

Rafèle:	Òoh, mo só capítu! Però retròcratu aggià so’ du òte ca me llo icíte masséra, onn abbasta n’òta sola?
Paulínu: Cuàndu ca n’atomòbbele aremane a siccu,  se ferma a nnu stribbutóre, ju binzinàru pompa la binzína che salle ncima eppo’ co gliu tubbu, che è nnu butéglio russu cusí (indica con le dita), cala réntro a gliu serbatúru ’egli'atomòbbele. Nzómma è comme cuàndu pe lla séte tu te bíi lu vinu.

Rafèle:	Té raggió, puru éo cae òta béo a gliu butéglio; lu vinu è pjú bóno lusí, te nne bíi puru de pjú. Ma ssa binzína de che colore è? 

Paulínu: È comme lla rosciòla, però tè n’addóre che tte mbriàca prima de béie. Co póche parole se pò ice ca la binzína è llu vinu ’egli atomòbbili e gliu stribbutore è ll’ustiría.
Rafèle:	Nzómma… arecòpianu tuttu a niàri!

Giuacchínu: Puru éo só vistu n’atomòbbele, própio écchi a Subbjàcu, chígliu ’egli ngignéri dell’Àngolo-Romana…

Caetànu: Ma cuàle Àngolo, se ice Angro-Romana e Angro significa angrése, me ll’ha ittu fràtimu cuggínu ca ci laóra lòco.

Giuacchínu: Va bbè,  éo stea a ddí ca só vistu n’atomòbbele,  e m'ha missu puru tremóre, preché facéa nu rumore comme tante scuríe una apprésso all’ara: prà-prà-prà-prà-prà… azzéa nu polleràcciu e facéa scappà tutti cuanti;  le aglíne po’ s’èranu ammattite; una, svolazzènno, era ita a sbatte a chígliu che stéa a cuità e ci ha mancatu póco che gli'atomòbbele acciacchésse ju nonno ’e Barbó, che sse nne iéa ndriússu pe lla vía..
Caetànu: Ma cuàndu ha soccésso chésso?
Giuacchínu: Própio maddemà, a lla pjazza ’egliu Campu.
Rafèle:	Eh Giuacchí, ma comme fàu a cuità ss'atomòbbili?

Giuacchínu: Rafè, comme a gliu caríttu ci sta ju carettéru, cusí a chissi atomòbbili ci sta  ju... Bjasiú, comme se jàma chígliu ca cuita j’atomòbbele?

Caetànu: Se ice sciafféru.

Bjàsiu:	Nse ice sciafféru, se ice chauffeur, è nna parola frangésa.
Rafèle:	E che differénzia ci sta tra sciafféru e scioffér comme ici tu… onn è llo stesso?
Bjàsiu:	 Se pi ti va bbè, è ucuàle.

Rafèle:	Pi mi va bbè, ma è sèmpe nu munnu stranu.  Nu caríttu   senza cavagli che cammina súju!  E che cci sta ju spirdu trénto?

Giuacchínu: Turello ’e Maschjulínu j’ha puru toccatu, fòre ’ell’Ufficína, ma se nn’arecordarà a lónco, preché s’ha còtta la mani sópe a gliu motore. Mo però ténco ta í a jovetà ju búzzicu (esce).

Caetànu: Sèmpe maddemà,  ha soccésso che lla múja  de Chécco ’e Stirína, cuàndu ca ci ha passatu nanzi j’atomòbbele, ha commenzàta a caucià e a poménti ci iéa a finí sotto e, ntremente ca sardéa, ha jettàte pe ll’aria tutte le lena che portéa…  Ju póro Chécco non  sapéa pjú addó parà… a nnu cérto moménto ha raccóto nu pezzo ’e cércia e gli'ha tiratu apprésso a gli’atomòbbele strillènno: "Ve pòzzanu ammazzà! Areiatevénne a Roma, sennó ci facíte ncazzà!"

Rafèle:	Va bbè tuttu chésso che stite a ddí, ma éo oléa sapé se comme fàu a cuità j’atomòbbele… e niciúnu me ll’ha ittu.

Bjàsiu:	Te llo ício éo, Rafè… Ju chauffeur tè mmani comme nnu círchju che sse pò jamà manúbbriu, volante, stérzo; issu ju gira deccuà e le ròte véu deccuà, ju gira dellà e le ròte vàu dellà, ju tè firmu e gli'atomòbbele va rittu.

Rafèle:	È comme co lle bríglie ’egliu cavàgliu: tiri chésta e gliu cavàgliu vè deccuà, tiri chélla e gliu cavàgliu va dellà, non ne tiri niciúna… e gliu cavàgliu se ferma! Hàu cupiàtu a niàri!
Giuacchínu: (rientra)

Paulìnu: Zí Giuacchí, si vistu comme puzza chígliu pisciatúru?

Giuacchínu: Sí, sí, própio maddemà lo su ittu a lla cuàrdia de fàcci jettà cae póco ’e criulína, ma chi te sente?

Caetànu: Niciúnu! Cuntinuènno a parlà de gli'atomòbbele… só vistu ca a nna parte, no mm'arecòrdo se ddeccuà o dellà, ci sta comme na pera de gomma…
Rafèle:	Mo ci stàu puru le pera de gomma! A poc'aru me iciaràgli ca ci stàu puru le mela de gomma!

Caetànu: Nò, le mela de gomma ancora non le só viste. Ma puru la pera che te icéa prima nonn è mica na pera; serve pe suffjà réntro a lla trombetta che ci sta attaccata, ma non se sóffja co lla ócca, comme penzarísti tu, amméce s’attàsta co lla mani, pjanu o forte e essa sòna: pèpèpè… pè-pè-pè… cusí la gente se scanza.

Rafèle:	Le pènzanu própio tutte, puru le pera che non so’ pera!  Ma de notte comme fàu a camminà allo scuru?  Che aúsanu le lintèrne comme gli caritti?

Caetànu: Ma che linterne! Deccuà e dellà ci sta nu faru…

Rafèle:	Puru lo faru mo?! E nnò, èh! A casa co llo faru ci facimo la menestra oppuru lo pà e chissi lo mettanu a gli’atomòbbele!

Caetànu: Tu capisci tuttu a lla revèrza. Ju faru onn è lo faru…  ju faru è comme nnu lampione, comme nnu fanàle; j’atomòbbele ne tè dóa: unu deccuà e unu dellà, cusí ci véte méglio. Puru le caròzze  nostre ji téu, nu gli si visti? Me icéa Scíciu, che ha statu a fà lo sor-datu a Turínu, ca i primi atomòbbili tenénu du lintèrne a carbúru…
Rafèle:	…comme gli minaturi… è lla scintilèna!
Bjàsiu:	Ma che scintilèna, è acetilene.

Rafèle: Che ssu ittu éo?  su ittu scintilèna!  e fa luce ucuàle. Fràtimu fa ju minatore e sse cóse le sàccio bbè. Le calleríe no lle fàu tutte a lla lumèra ’elle scintilène?

Giuacchínu: Ma ss'atomòbbili, che téu la callàra puru issi comme gliu trèno? 

Bjàsiu:	 Nò, téu ju motore, che bée binzína e fa girà le ròte…

Rafèle:	I caritti e le carozze amméce téu i cavagli che béanu àccua e fàu girà ucuàle le ròte.

Bjàsiu:	Ma puru ju motore ’egli'atomòbbele tè i cavagli… dèci, cuínici. 

Rafèle: Tutti chissi?… ma píglianu tutta la via… eppó chi i covèrna?

Bjàsiu:	Tu sta a fà comme chigli cervaróji che stéenu a cercà i cavagli sotto j’atomòbbele! I cavagli nun ci stàu.

Rafèle:	Comme nun ci stàu? Prima si ittu ca ne tè dèci o cuínici…
Bjàsiu:	Bè, sí… ci stàu; ma stàu réntro a gliu motore…
Rafèle:	Susí piccirígli so’?

Bjàsiu:	Ma nò, i cavagli ’egliu motore só la forza, la potenza ’egliu motore. 

Rafèle: Adda munnu!  Addó iamo a finí co tutte sse nuità?  Lo faru  
nonn è faru… le péra non so’ péra… i cavagli amméce de stà a pasce o a lla stalla se nne stàu réntro a gliu  motore, la binzína è comme lla rosciòla, la rosciòla nonn è rosciòla, ju motore pe camminà sse bée la binzína e scuría!  Chéssa è lla finazió ’egliu munnu!
Bjàsiu:	Ma lo sapíte ca ce sse métte puru l’àccua a gliu motore?
Tutti: Ma davéro? Allora bée comme niàri…
Bjàsiu:	Però l’àccua serve a raffreddà ju motore…

Rafèle:	Mbè, puru niàri cuànd’è lla state, co chélla sulína, ci refreschímo a ll’àccua ’e fjume, che ci sta de stranu? 
Bjàsiu: Ah gnènte, véto ca si capítu preché ce sse métte l’àccua…
Rafèle: Bjasiú: cuntatínu, scarpi rósse…
Tutti: (come per dire: basta!)… e ceréglio finu. 

Scena 9
La commare Verúnica e un po' di sale

Verúnica: (da fuori) Parmí, Parmína! (entra) Bòna sera a tutti.

Parmína: Ma chi me jàma? Ah, si ttu, Verú. Che ó? 

Verúnica: Só scurtu lo sale, che me nne pó mprestà nu puígliu?

Parmína: Èh Verú,  cuànt'òte so’  ca vé écchi  a pète  nu vitu ’e 
óglio, nu cucchjàru ’e sale, nu pízzicu ’e pepe, nu gnignu ’e zúccaru e tuttu l’aru? Te só mmai ittu de nò?
Verúnica: Bòna cràzia téa, mmai!

Parmína: Masséra te ício de nò, preché lo sale fa male. Me ll’ha ittu ju méticu e gliu spizziàle;  hàu ittu ca fa sallí la prissió.
Verúnica: E che è lla prissió?

Parmína: Se cche è non lo sàccio, però hau ittu ca se salle tróppo, te sse gira céu e caschi pettèra… a mi ju méticu m'ha pruíbbitu de magnà róbba salata e m'ha ittu puru de magnà liggéro. Però hàu ittu cane, ca puru se ss'abbassa te fa girà céu, te fa cascà pettèra e ci pó remaní…
Verúnica: Mamma méa! ma che mme sta a ddí? 

Parmína: A ddí la virità, no llo su ittu éo, éo stònco a repète chéllo che mm'hàu ittu j’ari: ju méticu e gliu spizziàle.
Verúnica: Va bbè, ma lo sale mo… no mme llo à pe dallavéro?

Parmína: Éo non te óglio tené sópe a lla cosciénzia, però se llo ó…

Verúnica: Ma è pe marítimu e fíglimi; senza sale nun ci sàu magnà… po’ cuàndu ca lo recrómpo te ll’areònco; però pe ll’óglio… ha t’aspettà stu vérnu cuàndu l’arefacímo…

Parmína: (va in cucina e torna con un cartoccetto) Tè, te cce nne só missu nu pistícciu de pjú, amméno t'addúra finu a domà.

Verúnica: Cràzie, cràzie. (parlando in confidenza) Èh Parmí, éo no mme mpíccio e no mme ntrico, èh… però lu si sapútu de Nunziatina, 
la vétoa? Ícianu ca se lla fa co gliu marítu de Matírda la Lópa…

Parmína: È própio vero, ahó… La bella vétoa a lla vetoànza / pjagne ju marítu e a gli'aru penza.

Verúnica: Éo m’ammaravíglio de issu: tè ancora i figli piccirígli, la móglie gióene e bella e se nne va a caccia de vétoe!

Parmína: J’acciprète doméneca l’ha accennatu puru a lla cchjésia, senza fà nomi, ma tu sa comme se ice: chi ò sintí, sènte, e cómme!

Verúnica: (guardando il piatto della luce) Che è chella cósa?

Parmína: Masséra appiccímo la luce ètica, chélla ’ell’Ufficína.

Verúnica: Puru vu? Mbè, ci oléa; all’ustiría vè tanta gente… a che ora ha ta soccète?
Parmína: A poc'aru, stimo a aspettà ju luciàru…

Verúnica: Va bbè, se marítimu ci ò viní, ci vénco puru éo. Bòna sera a tutti (fa per uscire)...
Bjàsiu:	Verú, dí a marítitu ca niàri stimo écchi.
Verúnica: Ce llo iciaràglio, va bbè. Bòna sera. (esce)

Bjàsiu:	(parla agli altri) Ju marítu ’e Verúnica è nnu santuficètu, e ttè paura de viní ecchi, pe nnon pacà a béie, micragnusu comm’è…

Giuacchínu: Éo ju conoscio bbè, nun ci cacci nu bòcco nemmancu se gli'arevuti sottosópe. Tè le saccòcce fatte própio a ciammarúca. Me sa ca ci tè ancora i sòrdi de lla prima cummugnóne!

Rafèle:	Éo le ciammarúche amméce me lle magno, e co tanta mintúccia, no mme lle métto nsaccòccia.

Caetànu: Nu fígliu ’e Verúnica, Acustínu, va a lla scòla. Ju maístru n’òta ci fa chésta domànna: “Acustí, tu té nu sòrdo, se ici a pàritu de àttenne n’aru, cuànti sòrdi té dóppo?"  "Unu!" "Ma comme unu, unu pjú unu fa dóa, tu própio no lla cunúsci l’arittemmèteca!"  "E tu nun 
cunúsci pàrimu!" 

Tutti: (ridono)
Rafèle:	Èh Parmí, ma tutte écchi véu a pète la róbba? Mo lo ício puru a mógliema de viní écchi cuàndu ca ci manca caeccósa!

Parmína: Co tantu pjacére, Rafè, tantu, na una de pjú o una de meno è la stessa cósa; àbbitanu écchi vicínu e se nnun ci aiutímo tra nnu… 

Rafèle:	Eh Paulí, ma tu non tiníi ta í a fà a gli’amore co lla reàzza?

Paulínu: No mm’arennoà le pjache. M'ha fattu sapé da gliu fratéglio ca s’ha pigliatu n’aru…

Rafèle:	Però tu si statu tróppo témpo fòre… chélla, a cuàntu pare, non ce ll’ha fatta a aspettàtte.

Paulínu: Cagnímo discúrzu e facímuci n’ara tazza (mesce, ma il vino è finito). Pittú, areímpi sti júviti.
Pittúcciu: (prende i vuoti e li riporta i pieni)

Paulínu: A Subbjàcu mo ju treno ju tinímo, però ci manca n’ara cósa: ci manca ju tranvài. 
Caetànu: Ju che?
Paulínu: Ju tranvài.
Caetànu: E che è ssu tranvài?

Paulínu: È comme nu treno piccirígliu, che gira rentro a lla cità. I primi èranu tutti co gli cavagli, ma mo sóto a corènte o a binzína.

Bjàsiu:	A Subbjàcu nun ci stàu, ma ci simo àtu già ju nome: chígliu che tu jami tranvài, niàri ju jamímo trammàinu.

Rafèle:	 Mo puru ju trammàinu. Chisà addó iàmo a finíne! Póri nu!

Pittúcciu:  (si avvicina al tavolo)  Sintíte póco, lu vinu chi lo paca?

Bjàsiu:	Pittú, nté pruccupà, ve segnènno, a lla fine caecúnu pacarà.

Caetànu: Eh Bjasiú, ha vero ca fa sallí la prissió?

Bjàsiu:	Abbesogna addimmannàllo a gliu méticu. Éo non me nne só accórto mmai, saccio però ca a magnà senza sale nun ci pròo gustu própio pe gnente.
Giuacchínu: Eppó te ll’ammàggini le zazzícchje senza sale, ju priciúttu sciàpu; i pummitòri e lla nzalata senza sale de che ssàu?

Bjàsiu:	A niàri… ci hàu abbituàti co llo sale e iàmo annanzi co llo sale, própio preché lo magnà è piú bbóno.
Rafèle:	Ma lo sale addó lo píglianu?

Bjàsiu:	Rafè, le domanne piú ntilliggènti le fa sèmpe tu. E ssí, preché lo sale pò viní da du parti: o da gliu mare o da lla minéra.

Rafèle:	Da lla minéra? Fràtimu fa ju minatore, però a mmi no mme nn’ha mmai areportatu nemmàncu nu gnigníttu.

Bjàsiu:	Ma preché niàri écchi le minére de sale no lle tinímo!

Caetànu: Allora sse minére addó stàu? (accende il sigaro e fuma)

Bjàsiu:	A tante parti, spèce abballe a lla Cicíglia. Ma na cósa ca só lletta póco temp’è è nna minéra a lla Pollàcchja, addó hau scaàta addirittúra na cattetrale de sale sotto tèra: statue de sale, colonne de sale, lampatari de sale, atàli de sale… tuttu de sale.

Rafèle:	Che scoperta! A nna minéra de sale che cci pò sta? accàre che sale! pe ffòrza le cose so’ tutte de sale.

Bjàsiu:	No mm'arecòrdo ju nome de chélla cità, però è pollacca. Ícianu ca è na maraviglia!
Rafèle:	…salata però!
Tutti: (ridono)
Caetànu: (esce per orinare e rientra poco dopo)

Rafèle:	Ahó, da gliu cucchjàru ’e sale ’e Verúnica simo iti a finí sotto tèra a lla Pollàcchja. Bjasiúcciu ci fa viaglià a gràtisse co la mente. 

Bjàsiu:	E llo sapite ca lo sale de lla minéra se jama salgemma?…
Rafèle:	…comme sòra Gemma, la moglie ’egliu scarapillínu!

Bjàsiu:	Só ittu salgemma e no sòra  Gèmma, e se jama ssusí preché  chell’aru se jama marínu, sale marínu…
Rafèle:	Comme fràtimu cuggínu!
Bjàsiu:	…sale marinu, preché se fa co ll’àccua…
Rafèle:	Ma co ll’àccua lo sale se scuàglia!

Bjàsiu:	Se mme fa finí, forze capisciàragli. Se fa coll’acqua ’egliu mare: nfatti vicinu a gliu mare ci stàu vascúni ranni ranni addó ce sse métte l’àccua de mare, ju sole l’assucca e aremane lo sale. Site capítu?
Rafèle:	Mo sí!

Giuacchínu: A proposito de sale, la sapíte chélla de "sale in tavola"?

Caetànu: Bèh, diccélla, che aspitti? 

Giuacchínu: Me ll’ha raccontata ierassera ju capustazióne, che è cuggínu a lla sorèlla  de gliu cuinàtu de gliu fígliu de Mariànu la Vèrta. Allora: Ju fígliu ’ella belett'àlema de Mariànu, pe parecchjo témpo, ha statu a llaorà a Roma.  La prim'òta  ch'arevénne a Subbjàcu, all’ora de pranzu s’assettà a gliu taulínu e isse a lla mamma: "Ah ma', sale in tavola!" La mamma,  porèlla,  ci arespóse: "Figliu me', comme pòzzo salle a gliu taulínu, le venócchja no mm'arèggianu, eppó preché lo tenaría ta fà, che nnòa è chessa?”. E gliu fígliu: "Ma io non ti ho detto di salire  sopra il tavolo, ho detto solo: sale in tavola". "Embè, fece la mamma, lu si puru arepitutu mo! Figliu me', non te capíscio. Che te sta a ammattí?" "Ma no, mamma, ho detto il sale in tavola, di portare il sale in tavola; a Roma si usa la saliera". "E díllo prima ca ó lo sale!" ci arespóse la mamma. 

Tutti: (ridono)

Giuacchínu: La mamma piglià nu pízzicu de sale e ce llo portà. Ju fígliu cuntinuà: "Mamma, il sale fino!" "Comme si addiventatu siggènte, fìgliu me'. Mo píglio ju pistígliu e te llo pisto a gliu mortale, va bbè? Éo ti gli'aría ncapu". Ci pistà lo sale co gliu pistasale e ce llo fece finu finu.

Rafèle:	Éo sapéa ca lo sale è sale e bbasta. Masséra écchi site tiratu fòre lo sale russu, lo sale finu, lo sale de Marínu e lo sale de Gemma. Mi site fatta na capòccia cusí. Addó iamo a finí éssi?  
Scena 10
Canzonette e stornelli

Ntònio e Bellardína, da fuori, cantano; gli altri parlano tra loro interrogandosi su quello che sta succedendo e portandosi ogni tanto verso l’ingresso.

Bellardína: ♫	Marítu me' revé… úhm, úhm, léru, lerú
		maritu me' revetténne masséra.
Ntònio:       ♫	Ah moglie me' non pò… úhm, úhm, léru, lerú
		ah moglie me' non pòzzo areviníne.

Bellardína: ♫	Non famme pjú addurmí… úhm, úhm, léru, lerú	 	non famme pjú addurmíne sola sola.
Ntònio:       ♫	Ma éo ténco le vé… úhm, úhm, léru, lerú
		ma éo ténco le véstie ta cuardàne.
Bellardína: ♫	Te só remésse le… úhm, úhm, léru, lerú
		te só remésse le bjanche lenzòla.
Ntònio:       ♫	Ténco du copertà… úhm, úhm, léru, lerú
		ténco du copertàcce a gliu mantrìle.
Bellardína: ♫	Marítu me' te pú… úhm, úhm, léru, lerú
		marítu me' te puzzi sprifunnàne.
Ntònio:       ♫	Ténco na lèstra ’e fé… úhm, úhm, léru, lerú
		ténco na lèstra ’e fénu lòco ngima.	
Bellardina: ♫	Tu ó ppjú bbè a lle pè… úhm, úhm, léru, lerú
		tu ó ppjú bbè a lle pècora che a mmine.
Bellardína e Ntònio entrano a braccetto	
Tutti: (battono le mani e si congratulano)
Rafèle:	E comm'è site arevinúti?

Bellardína: Ntònio stéa a smanià, ha ittu ca oléa veté la luce ètica… m'ha abbracciata e sa che mm'ha ittu? "Éo só gli'ornéglio e tu la vita, che mme ss'abbíta attorno". Béglio, èh? Ha risciútu da casa cantènno e allora mi cci só nfilàta apprésso. M’era fattu nu cuccittu puru éo penzènno de non reriscí, ma po' ci simo missi a cantà e simo vinuti écchi mbraccittu. "Ntò, vé écchi!”. (lo porta vicino a un tavolino) Assèttete (si siedono entrambi). Pe masséra abbasta béie, èh! Eo te fàccio la cuàrdia finu a cuàndu c'aría ju luciàru.

Bjàsiu:	(dice agli amici) Ntònio masséra tè la sintinèlla. Però pare ca ce ss’ha passata la sbrògna, avé?

Caetànu: Allora n’aru cuccíttu si gliu pò fà; lassa fà a mmi (si alza, va da Parmína e sottovoce le dice) Parmí, jàma Bellardína, ca óglio à na tazza ’e vinu a Ntònio (torna a sedere).
Parmína: Commàre Bellardí, sinti póco, vé póco écchi.
Bellardína: (si alza e va da Parmína) Èccome, commà, che ó?
Parmína: Prima su vistu ju reàzzu ’e Craziúccia co la cuitàra mmani, che… lo sa addó iéa?
Bellardína: Fórze a ffà la serenàta a lla reàzza.

Caetànu: (porta una tazza a Ntònio di nascosto) Ntò, bíi, ma non ténne fà accòrge.

Ntònio: (beve e Caetànu con la tazza ritorna al suo posto)

Parmína: Però m'hàu ittu ca ju pare ’e Craziúccia no ò che éssa se mette a fà a gli’amore co chígliu reàzzu.

Bellardína: Embè, ícianu ca preché le famiglie stàu ncòllera, preché téu na tísputa pe nnu pézzo de màcchja ngima a Mont'Àccua Vía; tra de issi ci sta n’àstia tróppo ranne.

Parmína: E pe córba de gli pari ci vàu sèmpe de mézzo i figli; ma che ci ó fà? È nnu munnu stranu ju nóstro!
Fuori si sente cantare sull’accompagnamento della chitarra
1º Esterno:	♫	Fjore de ruta
			Te só vinutu a fà la serenata
			Stu còre nnamoratu te saluta. 
Rafèle:	Ju sinti comme canta bbè? 
Giuacchínu: Comme a tti!
Rafèle:	(esce per orinare; rientra poco dopo)
1º Esterno:	♫	Fjor’e catèlla
			Pjú cresce fiume pjú léna véu a galla
			Pjú t'arammíro e pjú me pari bèlla.

Parmína: Èh Bellardí, Ntònio te lle facéa le serenate? 

Bellardína: Ogni accasió era bbòna pe famme annamorà  

Caetànu: (porta guardingo un’altra tazza a Ntònio, che beve d’un fiato, e poi torna con indifferenza al suo posto)
1º Esterno:	♫	Fjor’e fugliòle
			L’àccua sbrillúccica a gliu fontanile
			ma tu sbrillúccichi pjú de gliu sole. 

Bellardína: Ha vero, commà; canta própio bbè! (ritorna da Ntònio)

Ntònio: Bellardí, chistu è pi ti: 	                 ♫ Fjore de spina
			E jettemétte sópe e famme cama
			Se nno mme ó fà cama famme farína. 
Tutti: (battono le mani e si congratulano)

Parmína: Comm’è ca non se sente pjú de cantà fòre?  (esce)

Tutti: (Vanno alla porta per ascoltare)

Ntonio:(approfitta del momento, va al tavolo, beve di corsa due ta-zze di vino e si risiede veloce prima che la moglie se n’accorga)
		 
2º Esterno: Non fatte pjú areveté pe décchi ca t'ammazzo! Pebbíu, éo t'accòro! chésta bella figlia méa non te ll’aràglio mmai! onn è pi ti… e pe niciúnu de lla stréppa téa!

Parmína: (rientra e tutti tornano ai loro posti). Ju pare ’e Craziúccia ha colentatu chígliu póro reàzzu; da sópe a gliu vignànu ci ha jettatu addósso na bagnaròla ’e àccua; ci ha nfóssa puru la cuitàra… poréglio, è tuttu ciàfricu, assucca la cuitàra, pjàgne murtificatu e sullúzza comme nnu reazzíttu… éo mi cci appéno a veté cérte cóse.

Caetànu: Cuàndu soccète na cósa de chésse s’ha ta cantà chigli'aru 
stornéglio che fa cusí: ♫ Fjor’e limone
			 La ténco réntro ju còre la passione
			 Tu m'olarísti e pàritu no òne. 
Tutti: (applaudono) 
Paulínu: E bràu Caetànu, nu stornéglio azzeccatu.

Giuacchínu: Me sa ca chígliu pósto porta sfurtuna. Lòco… anni aréto ci hàu ammazzatu Fischjó, no ve ll’arecurdíte? E ugni annu ícianu ca ci arerèsce puru ju spirdu, a lla mesanòtte de lla recorènza.

Parmína: Puru a gli Scaluni ci arerèsce ju spirdu ’e sór Lèlio...

Bjàsiu:	Ma cuàle spirdu! chésso lo pénza chi non capisce gnènte. Comme chigliu che ice ca véte ju pupanaru, a gghjúna pjéna, a lla fon-tanella ’egliu cardenale… co gli ajúcchi, i bufi e le ciuítte che búfanu sópe a gli àrbiri. (Fa per mescere il vino, ma non ne esce una goccia; guardando Ntònio). Ma écchi ha scurtu lu vinu! Chi se ll’ha biútu?

Ntonio: Che ccuàrdi? Uiàri biíte e po’ icíte ca me llo só biútu éo.

Bjàsiu:	Vabbè. Parmí porta caeccósa! Èh Bellardí, se biímo niàri, ha ta béie puru Ntònio, macàra na tazza sola, ma se ll’ha ta fà, èh!
Bellardína: Una sola però; una me lla fàccio puru éo, va bbè?
Parmína: (provvede)
Tutti: (bevono)
Caetànu: Ma ju par’e chígliu póro reàzzu nonn sta a lla Mèreca?

Rafèle:	Sí, so’ du anni ca sta lòco: però onn ha mica statu ju súju a partí pe lla Mèreca!.

Bjàsiu:	Ha vero, ci oléa í puru éo, ma dóppo chéllo che m'ha raccontatu Lisàntru, che ci ha statu e ha rivinutu, me só cummíntu ca se sta méglio écchi. Tanti ci hàu stati e tanti so’ arevinuti, súbbitu dóppo la cuarantàna che te fàu fà appena che aríi a Neviòrche. Ju frateglio ’e Lisantru, Pèppe, ci ha remasu e se tròa bbè. Però puru Savériu, ju pare de gliu reàzzu che stimo a ddí, se tròa bbè; lo saccio preché ci lèggio le lettere che scríe a lla casa e gni tantu ci manna puru ca póco ’e sòrdi.

Rafèle:	Éo non ce lla faccio a ammagginamme ssa Mèreca ssusí lontana: Te nn’ha ta í, ha ta lassà tuttu e tutti; è na pena tróppo ranne. Eppó le mammi se mòranu de crepacòre. Nò, nò, nò… macàra pà e cipolle, éo no mme mòo, stònco méglio écchi. 

Caetànu: Lisàntru m'ha ittu ca ju còre te ss'appéna e nnu jorno apprésso a gli’aru non sa pjú se cche è llo ríe. Ve ll’arecurdíte la canzona de lle Cénto lire, chélla de Lisàntru, che da cuàndu che ha arevinútu, l’ha mbaràta a tutti cuànti? 
Tutti: Comme nò?! Forza, cantímo.
Caetànu: Ju figliu ice a lla mamma:  
Tutti:        ♫	Mamma mia, dammi cento lire, 
		che in America voglio andà...
		Mamma mia, dammi cento lire, 
		che in America voglio andà...
Paulínu: La mamma ci arespónne:
Tutti:  	♫    Cento lire io te le dò, ma in America nò, nò, nò...
	      Cento lire io te le dò, ma in America nò, nò, nò.

Giuacchínu: Bjasiú, co cche ci vàu a lla Mèreca? co gli piròscafi?

Bjàsiu:	E co cche sennó? È nnu viàgliu lónco e cert'òte burascusu. Me icéa Lisàntru ca n’òta, mméso a na burasca,  ju piròscafu se azzéa e s'abbasséa, tramméso all’ónne, l’àccua rentréa da tutte le parti e chi pjagnéa, chi s’araccommannéa l’àlema a Diu e chi jasteméa. Du micranti  s’eranu accucugliati a nnu cantó, stritti unu a gli'aru; unu no lla finiscéa pjú de lamentàsse:"Compà, la nave s’affónna! Compà, la nave s’affónna!"…  A nnu cérto moménto chigli'aru, cuàndu no nne pòtte pjú, sbottà  e ci fece:  "E tte lla sta a piglià tantu!… che tte nne freca a tti se lla nave ss'affónna? Nonn è mica la téa!"
Tutti: (ridono )

Rafèle:	 Ssu fattu m'arecòrda chígliu de gli du villàni, che non tenéenu ju ceréglio finu comme ju ténco éo. Èranu troàti tre cannelótti de tiramína, chigli che fàu scuppià le mine, e gli stéenu a í a conzegnà a gli carbignéri, accuàndu unu isse a gli'aru: "Compà, non fagli cascà, m'araccommànno". "Non te proccupà, ca puru se nne scúppia unu, a gli carbignéri ci icímo ca ne simo troàti dóa!" 

Tutti:	(ridono)

Scena 11
La luce elettrica all’osteria
Finalmente arriva Minicúcciu, l’elettricista

Minicúcciu:	(entra, la borsa degli attrezzi a tracolla e la sigaretta in bocca) Bòna sera a tutti (comincia a controllare l‘impianto elettrico).
Caetànu: Comme iàmo, Minicú? Sta bbè?

Mincúcciu: S’attràccia, compà; iàmo attraccènno. Pittú, porta a béie a tutti!
Pittúcciu: (provvede)
Ntònio:     ♫	Minicúcciu, Minicúcciu, Minicúcciu
		Dimme tu se comme fàccio;
              	Mo m'ha natu stu mmammóccio,
		Comme fàccio, comme fàccio, no llo sàccio.
Minicúcciu: Èh Ntò, cumminzi a sfótte mo?
Ntònio: Éo canto preché só conténto e tu non t’ha d’arabbià, preché, lo sa, éo scherzo. Pjuttósto… fàmme fà na tirata a ssa popolare.
Minicúcciu: Tè, fumetélla tutta che a mmi me à mbícciu.

Paulínu: Minicú, écchi stàu tutti a aspettàtte a tti: Minicúcciu ju luciàru… e chi s’aspetta la luce ètica e chi la luce lèttreca.

Minicùcciu: Bèh, aspittíte poc'aru, ca ténco ta controllà le chícchere puru écchi fòre (esce e rientra subito dopo).

Caetànu: Èh Rafè, ma fràtitu onn ha laoràtu a lla callería ’ella Centrale?

Rafèle:	Sí, fràtimu Fàustu ci ha laoràtu comme minatore scérdo, pe tre anni e mméso, da gliu millenoecentotré a gliu mille-noecentosei.

Bjàsiu:	Hàu scaàta na callería, nu trafúru lónco lónco da lle Prata finu a gliu Bacíle; so’ premetàti réntro a lla montagna a lla Presa e sóto risciúti a lle Càmmore, addó hàu fattu i Tre Ppónti; se so’ reficcati a lla montagna de fronte e so’ arerisciúti lòco addó mo sta ju Bacíle. Cusí ju fjume nóstro, pe nnu béglio pézzo, passa annascúsu réntro a lla montagna.

Rafèle:	E chésso nonn è nnu revóteco?  Fjume, da che munnu è munnu, ha passatu sèmpe abballe… pe lla vía che ss'ha fatta n’annu apprésso a gli'aru, pe sèculi…, e mo arianu chissi e ti gliu fíccanu réntro a na montagna… Se cche róbba!

Minicúcciu: (continua il suo controllo facendosi luce con una candela)
Rafèle:	Bjàsiú, ma chess'àccua comme fa a ffà la luce?

Bjàsiu:	Da gliu Bacíle  finu attèra  addó sta la Centrale, chélla che niàri jamímo Ufficína, fjume mbócca réntro a du cunnútti, che pe nnu béglio pézzo ji putímo puru veté niàri, preché rèscianu fòre da lla montagna; l’àccua fa na cascàta de nu cintinaru ’e metri réntro a lle connótta e cuàndu aría attèra…, co lla velocità che pòrta métte a mmòto le turbíne, le turbíne gíranu e prutúcianu nergía, la forza, la corente lèttreca, che po’ va tramméso a gli fíji e agliumà le víe e le casi de tuttu Subbjàcu e de tutti j’ari paísi vicini, finente a Roma!

Rafèle:	Éo stéa a penzà na cósa. Ma lo sa, Bjasiú, ca tu me sta a mparà a penzà? Própio mo stéa a penzà a lla differénzia de ll’àccua co llu vinu: l’àccua fa na cascàta e prutúce forza, oppúru nergía comme ici tu;  niàri amméce ci biìmo lu vinu, pirdímo le forze e facímo na cascata!
Tutti: (ridono)
Bjàsiu:	Nu béglio paracóne, Rafè, bràu!

Giuacchínu: Fràtimu cuggínu ci ha laoràtu da muratore a frabbicà l’Ufficína e me icéa ca ci hàu missi cérti machinari mai visti, e che issi aremanéenu a cuardà a ócca ropèrta, senza capírici gnènte.

Rafèle:	Éo cuntínuo a penzà:  co ll’àccua ce sse fa la luce e ce sse véte; però ci sta puru n’ara cósa:  coll’àccua ce sse smorza  lo fóco e non ce sse véte. Nzomma co ll’àccua ce sse scèrne o non ce sse scèrne. Se cche te fa l’àccua, ahó!

Giuacchínu: Própio ssusí. A poc'aru smurzímo le cannéle e ss’appíccia la luce ètica. È na cósa che non nce sse créie, se no lla viti!

Rafèle:	Bjasiú, tu si ittu ca la corente aría finente a Roma, ma cuàndu ci aría da che ha partita? Cuàntu témpo ci mette?
Bjàsiu:	Gnènte, appena parte… aría!

Rafèle:	(sbalordito) Santa Bàrbera e santa Lisabbétta, che ssi ittu mo?
Bjàsiu:	Só ittu ca la corente comme parte… aría.

Caetànu: È mpressionante! Ma l’àccua che ha fattu la corente addó va a finí? che… se cunzúma?
Bjàsiu:	Nò, se nn’aretorna a fjume.

Rafèle:	A fjume? Ma allora l’àccua, che ha fattu la corente a Subbjàcu, aría a Roma tantu témpo pjú dóppo de lla corente! Adda se cche róbba! Ju munnu se sta própio a cagnà.
Bjàsiu:	Però, attenzió! La corente fa la luce, ma pò puru fatte  murí. Nfatti se non sta attènte e tucchi du fíji nzunu, essa te furmina. 

Rafèle:	Comme gliu fúrminu?

Bjàsiu:	Própio, lo ice la parola. Èsso se preché ncima a gli pàji ’ella luce: Chi tòcca i fili mòre e pe nnon fatte murí ci stàu le chícchere, de vetro o de porcellana, che non fàu passà la corente a travérzo a gliu pàju, che tutti cusí potaríanu toccà e pigliàrese la scòssa. (esce per orinare e rientra poco dopo)

Minicúcciu: Nu mese fa, n’amicu méo, Pietrúcciu ’e Pippinella, s’ha sarvàtu pe miràcuju,  ha remasu sturdítu pe na sittimana; ha ta rengrazià Díu preché ci ha ita bbè. Ha vero ca la corente ne serve, ma è puru na véstia cattía.
Caetànu: Parmí, vé póco écchi!
Parmína: (gli si avvicina) 

Caetànu: (sottovoce) Allontana Bellardína da Ntònio, ca ci óglio à n’ara tazza ’e vinu.

Parmína: (fa cenno a Bellardina e la guida al bancone) Te lla fa na tazza?

Bellardína: Mèsa sí, ma non facímuci veté (beve di nascosto).

Caetànu: (porta una tazza di vino a Ntònio, che beve, e poi ritorna al suo posto nascondendo la tazza)	

Giuacchínu: Minicú, passènno vicinu all’Ufficína, se sente spissu de sonà nu campanéglio… ma che icíte puru la messa lòco réntro?

Minicúcciu: Ma nò, chígliu è gliu talèfanu; cuàndu jàmanu da Roma o da lla Presa o da caecun’ara parte, sòna nu campanéglio pe avisà; lòco ci sta sèmpe unu che aresponne a lle jamàte.
Paulínu: Sí, lo sàccio chi ci sta, è Sarvatóne, ju fratéglio piú gióene de Giacíntu, chígliu mpitítu; fa ju cintralinista. Ci hàu àtu chígliu pósto própio pre chéllo.

Minicúcciu: Se amméce ó jamà caecúnu tu, ha ta girà na manuèlla 
e all’ara parte sòna nu campanéglio; cuàndu ca sinti de ice "pronto", 
allora parlíte comme se fossèste faccia a faccia.

Paulínu: A lla Presa ci laóra ju Presàru e ci àbbita puru, ma a gliu Bacíle che ci sta caecúnu fissu o nò?

Minicúcciu: Nò, a gliu Bacíle ci va caecúnu cuàndu serve, però puru lòco ci sta ju talèfanu. A lla Presa ci talèfonanu pe dicci comme hàu ta recolà l’àccua  e pe fà libberà la críglia da gli àrbiri, che gliu furió straporta abballe e che potaríanu appilà ju cunnúttu.

Rafèle:	Ma comm'è pussíbbele che déo parlo écchi e chigli'aru me sente a Roma?

Bjàsiu:	È pussíbbele preché la óce córe sópe a gliu fíju e aría súbbitu lòco addó si chjamatu tu, pe nna légge de física.

Rafèle:	Èsso, mo arecumminzi a parlà defícele. Mo ci sta puru Física, chi è Física? Ma lassímo pèrde, va; fattu sta però ca éo me stònco a cummínge sèmpe de pjú ca ju munnu se sta a revotecà; sí, è própio nu revóteco! L’àccua che fa la luce, la óce che córe sópe a nnu fíju e tuttu l’aru… Se cche mmunnu! 
Bjàsiu:	Rafè, statte bóno.
Bellardína: (ritorna vicino a Ntònio)

Giuacchínu: Minicú, finu a mo che ssi statu a cuardà pe llòco? me paríi nu mattu che cerchéa le strée; statte póco firmu, me pare ca té ju fornéteco!
Minicúcciu: Só controllatu la tríccia, la javetta, i solatúri…

Rafèle:	La tríccia? Cuàle tríccia, chélla nera o chélla bjonda? eppó... i solaturi che sso’?

Minicúcciu: Statte carmu, Rafè. La tríccia so’ i du fíji ntricciati addó passa la corènte e gli solatúri sóto comme le chícchere, ma piccirélle, piccirélle; po' só controllatu puru ju portalàmpete, ju pjattu e… (tira fuori la lampadina) la lampitína!
Tutti: (si avvicinano pe vedere)

Caetànu: (indica il portalampade) Ma mo lòco ci sta la corènte?

Minicúcciu: A gliu portalàmpete ce nne sta mèsa e a lla javetta l’ara mèsa. Se tu giri la javetta la corènte va tutta a gliu portalàmpete e se a issu ci abbíti la lampitína, essa s’appíccia.

Rafèle:	Se non ce sse mette la lampitína, che appíla ju búciu, addó va a finí la corènte? Rèsce fòre, va pe ll’ària o casca pettèra?

Minicúcciu: Ma non dí fregnàcce, Rafè, la corènte no rèsce, aremane lòco.
Caetànu: Minicú, famme veté póco ssa lampitína.
Minicúcciu: (gliela porge)

Rafèle:	(si avvicina pure lui e la prende) A penzàcci bbè, sta cósa l’hàu jamata lampitína preché hàu cupiatu ju lampitínu nóstro, avé?

Giuacchínu: Cérto, cérto. Solo che gliu lampitínu nóstro va co ll’óglio e lla lampitína va co lla corènte ètica.

Rafèle:	Ci sta na bella differénzia. Maperò ju lampitínu nóstro tè ju mànicu 	comme gliu scolemaréglio e se pò puru appiccà.

Minicúcciu: (prende la lampadina da Rafèle e la dà a Giuacchí-nu) Giuacchí, cuàrdela bbè, no lla scòte e no lla fa cascà, sennó… aló!  Lo sa che sse sse 	scòccia fa ju bótto?

Giuacchínu: No llo saccio nò, finu a mo non só rótta mmai na lampitína.

Rafèle:	Comme la putíi rómpe se è lla prima che viti? Tontoló!

Giuacchínu: Ha vero, è lla prim'òta che lla véto e che lla tòcco. Nzomma sta cosettélla… dóppo… t'agliúma tutta la stànzia!?

Minicúcciu: Però le lampitíne non sóto tutte ucuàli. Ci sta chélla che fa pjú luce e chélla che fa méno luce. Chésta è da 25 watt.

Rafèle:	Vinticíncue vatti? Lo sapéa éo ca ci stéa sotto caeccósa…  mo so’ risciúti fòre puru vinticíncue vatti! Èh Minicú, pe dallavéro?
Minicúcciu: Éo nsó ittu vatti, só ittu watt: nu watt è nna cannéla.

Rafèle:	Péggio che péggio! Àleme sante mèie, masséra m'ammat-tíscio: ha ittu ca nu vattu è na cannéla! Ma comme pò èsse?
Minicúcciu:… e vinticíncue watt sóto vinticíncue cannéle.

Rafèle:	Nò, nò, Minicú, chésso è mpussíbbele. Tu ne sta a frecà. Mo, preché fa ju luciàru, preché si littricísta… ti pinzi ca pó ice chéllo che tte pare… èh nò, èh! chésso própio nò! Vinticíncue vatti réntro a nna sola lampitína! Tu si mmattu! 
	
Minicúcciu: Rafè, tu sta a ffà tróppe jàcchjare. Cuàndu ca se ice  ca nu watt è ucuàle a nna cannéla  significa  ca nu watt fa tanta luce comme 	nna cannéla e vinticíncue watt fàu tanta luce comme vinticíncue cannéle. Si ccapítu mo?

Rafèle:	Bèh, lu putíi ice prima ca chéssa lampitína cuàndu ca s’appíccia fa luce comme vinticíncue cannéle. Però ssi vatti ji óglio própio veté! 
Tutti: (ridono)
Ntònio: Bellardí, me sta a viní na cecàgna…

Bellardína: Prima a cantà e mo la cecàgna, e ddí che è parécchjo témpo ca nun si biútu pjú nu cuccíttu!

Ntònio: Embè, si vistu comme só bràu? 

Bellardína: Sí, ma mo accuàndu mbòccia a gliu taulínu éssi, e addòrmete.
Caetànu: Minicú, écchi prima stèmo a dí de chéssa sóccita, chéssa socetà che ha fattu fà l’Ufficína; vistu c'a tti te pàcanu issi e tu ci sta réntro, ci ha ta ice se comme se ice: Àngolo-Romana oppuramente Angro-Romana?

Minicúcciu: Non se ice Àngolo-Romana e non se ice Angro-Romana, ma se 	ice Anglo-Romana, addó Anglo significa Angrése e Romana, lo sapíte, significa de Roma.

Caetànu: Si ccapítu mo, Rafè?  An-glo-Ro-ma-na…  e no viní pjú a rómpe co Angro e Angrísi.
Rafèle:	Ma preché… angro e angrísi non significanu inglese e inglesi come anglo o àngolo? onn è lo stesso? Abbasta ndènnerese. Però éo me penzéa ca èranu moglie e maritu: Angro issu e Romana essa. 

Giuacchínu: Rafè, tu ici sèmpe fesseríe: moglie e maritu! ma va…

Minicúcciu: Beh, mo saría ora de appiccià sta lampitína (va ad avvitare la lampadina al portalampade e dice solennemente): Pe lla prim’òta a lla storia, a chésta ustiría, che nonn è nna cargottara comme l’are, all’ustiría de Pittúcciu e Parmína s’appíccia la luce lèttreca... (va verso l’interruttore). Simo pronti?
Giàcamu: (da fuori) Nò, nò, aspittíte! (entra) Mo, sí!
Tutti: (trattengono il fiato e preparano le tazze)

Minicúcciu: Allora, attenzió! Smurzíte tuttu: cannéle, lummíni e lintèrne! Vàglio?
Tutti: Síii…!

Minicúcciu: Attenzió! Ècco: unu, dóa, tre! (gira l’interruttore ma non si accende niente)
Tutti: (esprimono disappunto in ogni modo) Nòoo!

Bjàsiu:	Areppiccíte le cannéle e le lintèrne, amméno Minicucciu, dóppo tantu fà, pò veté se preché écchi non s’ha appicciatu gnènte.

Rafèle:	Minicú, che so’ scappati i vatti?

Tutti: (ridono)

Minicúcciu: (ricontrolla l’impianto e gli altri gli vanno dietro; dopo un po' grida) Só troàtu! A na parte la tríccia è scortecata, e fa curtu circúitu! Pittú, avicìnete de pjú co ssa lintèrna (comincia a riparare il guasto). Meno male ca me só portatu apprésso ju nastru solante! Mo arepàro la 	tríccia, dóppo aggiusto la màrvora (va verso la parete dov'è la valvola); mi cci ò nu minútu súju! Ju fíju de piúmmu ju ténco… ju giravite puru; ècco… só cuàsi fattu… Va bbè, arepruímo!
Rafèle:	Prima m'ha ta ice però se cche è ju curtu circuítu.
Minicúcciu: Prima de tuttu te ício ca se ice curtu circúitu e nò curtu circuítu, eppó se cche è: è nnu fíju senza camisa, che… se nne tòcca n’aru puru issu senza camisa, s’abbrúcia, fa le caíne, la màrvora sarda, la corènte non córe pjú e lla luce non s’appíccia.

Rafèle:	E tuttu chésso soccète cuàndu ce sse sgara la camísa! Ma a niàri chésso non soccète!
Tutti: (ridono)

Giàcamu: Èh Minicú, tu si parlatu de na tríccia, ma cuàle trìccia, chélla ’e Gisuína la Róscia?

Rafèle:	Piàntela, Giacamú. Te llo ício éo se cche è lla tríccia: sóto i du fíji ntricciati addó ci passa la corènte, ca se sse stòcca non passa pjú, la corènte casca pettèra e lla lampitína non s’appíccia. Vabbè?

Giàcamu: Sí, va bbè! Èh Minicú, n’ara cósa, che è gliu nastru solante?

Minicúcciu: (glielo mostra) Èccuju, è chígliu che só addropàtu mo pe recrupí i fíji de lla tríccia. (sempre continuando a controllare la treccia e la valvola) Mo só cuàsi fattu… Pronti? Parmí, chésta è n’accasió, ji si preparati i ciammillitti e lo cesanese?

Parmína: Dammó! Zittu, ca pe lla prèscia le buttíglie me stéenu a cascà ncapu da sópe a gliu pésele addó l’era rempòste.

Minicúcciu: Aresmurzíte tuttu. Unu, dóa… e tre: luce! (si accende la lampadina)
Tutti: Óooh! (meravigliati, ognuno commenta a modo suo)
Parmína: (porta il vassoio con i ciambelletti)

Pittúcciu: (porta il vino) A béie pe ttutti… e ciammillitti! Giacamú, píglia!

Tutti: (mangiano e bevono parlando tra di loro, in piedi o seduti)
Rafèle:	Minicú, i vinticíncue vatti addó stàu?

Minicúcciu: Rafè, (indicando la lampadina) èllo addó stàu. È lla luce de vinticíncue cannéle. Ma finíscila co ssa storia, sennó mo addallavéro te píglianu pe retròcratu…

Rafèle:	Ssa parola masséra aggià me ll’hàu itta du òte, tre non so’ tróppe? (si alza e va a guardare da ogni parte la lampadina accesa) S’appíccia e non s’abbrúcia, s’appiccia e non se cunzuma comme le cannéle; non fa fume e non fa fjamma,  ma agliùma lo stesso e se lla tucchi te còce. Se a lla cannéla ci suffi, essa se smorza; chéssa amméce fa dindoló. Mah, se cche ha ta èsse! (torna a sedere)   

Ntònio: (s’era addormentato, si risveglia e indica la lampadina accesa) E che è chélla cósa? Addó stònco, mparatísu?  Gli àngiuli addó stàu? Cuànta luce! Le cannéle so’ tutte smorzate e ce sse véte lo stesso! Tè raggióne Rafèle: chéssa è lla finazió ’egliu munnu!

Bellardína: Ti si addurmítu co lle cannéle e t'aresbígli co lla luce ètica, onn è béglio? È comme gliu paratísu! Mo ci magnìmo nu ciammillittu, ci facímo nu cuccíttu e ce nne iàmo a casa, addó però cuntinuímo a appiccíà ju lume e lla cannéla. 

Rafèle:	Giacamú, mo che va a casa, fa la vía nzunu co Ntònio e Bellardina, éo vénco a poc'aru. E llassa fòre ju vattu, si ccapítu? Preché...  Se t'addúrmi co gli vatti / t'ararízzi co gli puci.

Giàcamu, Ntònio, Bellardína (escono)   Bòna sera!
Ntònio:      ♫	Fjore de cardi	 
		Ju còre méo pi ti d’amore arde
		chi pjú de mi te ò bbè se pòzza sperde! (bis)

Minicúcciu: Puru chésto è ffattu: l’ustiría de Pittúcciu e Parmína tè la luce ètica, elettrica o lèttrica, icíte comme ve pare, tantu non cagna gnènte. (rivolgendosi a Pittúcciu e Parmína) Se caeccósa non finziona, me llo  tinite ta fà súbbitu sapé e ll’aggiustímo.

Bjàsiu:	Pénza póco se tutte le víe e le casi de Subbjàcu fóssanu agliumate a sta manéra!

Rafèle:	Se tutte le víe fóssanu agliumate ssusí, póri nnamorati! 
Comme faciaríanu a fà a gli’amore? Adda se cche sta a soccète a stu munnu!
Bjàsiu:	Pittú, ntreménte ca Parmína rezzéla, facci ju cuntu.

Pittúcciu: Già fattu: du bucalette ve lle recàlo éo, chéll’e Ntònio lo só appuntàtu; lo cesanése e gli ciammillitti so’ nnu recàlu ’e Parmína; aremànanu otto bucalette; tuttu fa cuàttro bòcchi, va bbè? 

Bjàsiu:	Paco éo. Pittú, tè… (paga)

Caetànu: I cunti tu i sa fà bbè, ma caecunu i sa fà méglio de ti, sinti chesta: Tre llatri na notte íranu a arobbà le aglíne. A gliu moménto de spartiresélle véddaru ca eranu vinticuàttro. Comme facímo mo? “È scémprece” fece ju primu; piglià nu làbbisse (pure Caetànu prende  foglio e  lapis) e commenzà: “24 divisu 3; ju 3 réntro a 4 ci sta n’òta, scrío 1 e aremane 1, che metto vicinu a 2 e se lègge 21. Ju 3 réntro a 21 ci sta 7 òte, che missu vicinu a 1 fa 17. So’ 17 perú!”.Ju secondo fece: “A mmi no mme pare”. “Ah nò? Allora vi’, te  faccio la pròa:17+17+17... 7,14,21, scrío 2 e porto 1...1+1+1+1 fa 4 che missu vicinu a 2 se lègge 24. Lu viti ca so’ 24? Ju cuntu arebbatte”. Ju terzo latru, che nonn era itta mèsa parola, ma che era sgamatu ju truccu, accuàndu fece: “Ntremente ca uiàri dóa arefacíte i cunti, éo me piglio le 17 aglíne mèie, ve saluto e mme nne vaglio”.

Tutti: (ridono)

Caetànu: Bèh, ce nne iàmo puru niàri. Ci vitímo domà. Bòna sera. (esce)
Giuacchínu: Bòna sera (esce).

Scena 12
Le invenzioni, Lindström e Fogazzaro a Subiaco

Entra in scena sór Affréto, ju maístru

Sór Affréto: (entrando) Bòna sera! (guarda Paulínu) Chi è stu gioenòtto? (gli dà la mano) Éo só gliu maístru, non te maraviglià se parlo subbjaccianu, só de Subbjàcu puru éo, tu chi si? A chi si fígliu?

Paulínu: Só Paulínu, ju fígliu ’egliu carceréru.

Sór Affréto: Ah, sí, mo me nn’arecòrdo, ju fígliu de Mbirtínu ju carceréru. Ma si cagnàta sunumía. Addó si statu finu a mmo?

Paulínu: A fà lo sordatu; só vinutu a licenza prima de gliu congèto.

Sór Affréto: Èsso se preché non t'areconoscéa, sta fòre ’e Subbjàcu. Addó t'hàu missu, a gli'Arpíni?

Paulínu: Nò, m'hàu fattu àbbele a lla cavalleria; éo oléa í all’artiglieria arpína, ma nun ci stéa pósto e allora m'hàu missu a ferà i cavagli.

Sór Affréto: Éo só statu 'n Piemonte, co gli'Arpíni. (si va a sedere al tavolo e canticchia):  Mi sun alpin, mi sun alpin… / me pjase el vin, me 	piase el vin…(continua fischiettando) Pittú, porta a béie a tutti.

Pittúcciu: (esegue; al maestro porta la foglietta e il bicchiere di vetro)

Rafèle:	Sór maé, preché a tti la fugliétta e gliu picchjéru de vetro? Preché nonn aúsi la bucalétta e nno bíi a lla tazza comme niàri?

Sór Affréto: Nanzitúttu na cósa: le parole sór maé non so’ subbjacciàne, ma romanàcce; maéstro a Subbjàcu se ice maístru  e vè da llo latinu magistrum, magístrum-maístru. Maperò mo ci sta chéss'ausànza de ice sór maé e tutti cuànti ícianu ssusí, e a gli scolàri nemmàncu co lla vanzúcchja ci sta vérzo de fàrici ice signor maestro. N’òta, puru cuàndu c’ha vinutu ju respettore, m'hàu jamàtu sór maé denanzi a issu e chígliu m'ha cuardatu bruttu. La gente pe lla vía me jàma sór Affréto, preché ju nome méo è Affréto, però saría méglio che ugnúnu se jamésse co gliu nome séo e abbasta. 
Pe respónne a ti, Rafè, te ício ca éo béo a gliu picchjéru de vetro, preché lu vinu lo óglio veté cuàndu ca me llo béo…  óglio veté chígliu béglio colóre che tè. (fiuta il tabacco da naso) 
Rafèle:	Ma éo béo co lla ócca, nò co gli'ócchji!

Sór Affréto: Tutti biímo co lla ócca,  ma j’ócchji e gliu nasu  te llo fàu aggustà tantu de piú.

Rafèle:	Mo puru co gliu nasu! Pe sbàgliu n’òta lu vinu me í réntro a gliu nasu e me stéa a soffocà…  Nò, nò, éo bearàglio sèmpe co lla ócca!

Bjàsiu:	Rafè, non te pó métte a discúte co gliu maístru, statte bóno nu moménto…  Sór maé, che tte si mmagnàtu masséra? 

Sór Affréto: Me só mmagnàte… du tròtte co póchi àmmari e ranci; mi gli ha  portati Craspirínu, ju pescatóre.

Bjàsiu:	Tutta róbba bòna, puru a mmi me pjàcianu tantu. Èh maé, mo cuant'anni so’ che fa scòla écchi a Subbjàcu?

Sór Affréto: Èh, mo so’ cuínici, dóppo arettanti fatti a Tíuji. 
Ntreménte,  cuànte cóse so’ soccesse,  spèce sti primi anni de gliu noecénto!

Minicúcciu: Ha vero, ha vero; e mo, co gliu treno, le cóse che soccètanu le sapímo puru súbbitu, preché aría cae giornale; chi sa lègge, ju lègge,  eppó le cóse le ice a gli ari  e tuttu ju paése sa chéllo che ha soccésso  a gliu munnu.  Éo cae òta lèggio chígliu che llassa ju ngignéru dell’Anglo-Romana, ma pe sapé tuttu, unu tenaría ta lègge tutti i jorni.

Sór Affréto: Ntantu putímo veté chéllo che ha soccésso écchi própio masséra.	 (indica la lampadina) La vitíte chélla lampídína? Pe ffà chélla luce ci so’ ulúti cíncue anni de laúri, co la mente e co lle mani, de gli 	operai, de gli mastri e de gli ngignéri. Tantu laóro pe na cósa che pare piccirella, ma che mméce è tantu ranne; ci pinzíte, ahó: la luce! E ve pare póco?

Minicúcciu: Nò, nò… éo ci laóro co l’Anglo-Romana e saccio tuttu chéllo che ha statu fattu, tutti i laúri e tutte le spese!

Sór Affréto: Mo hàu cuàsi finita l’alluminazione de lle víe de Subbjàcu e pjanu pjanu tutti se mettaràu la luce a lle casi. Chésta è na cuncuísta de lla sciénzia.
Paulínu: Però ju municípiu écchi me pare ca dorme…

Sór Affréto: Nonn ha vero:  Prima ju síndicu Attiliu Scarpillini e mo chígliu nóo, Crabbièle Varoni,  hàu fatte tante cóse:  i sérgi lòco ncima a lla pjazza ’ella Valle e a lle víe vicine;  le fontanelle prúbbiche e l’annnaccuatura de lle víe, de state,  pe no fà azzà la póllere, che finu a póco témpo fa se facéa co na ótte sbuciàta, messa sope a nnu carittu tiràtu da gli àsini,  e che mo amméce se fa  co le pompe, che píglianu l’àccua ’ella Fórma a lle bocchétte che hàu mésse deccuà o dellà ’ella vía, a nu cintinàru ’e metri una da ll’ara.

Paulínu: Chéssa è na bèlla cósa,  cusí de state nun ci suffucchímo pjú pe lla póllere.  Ma de vérnu è nnu macéglio pe tutta chélla fanca, che addiventa súbbitu tuttu nu ngiafrúgliu.

Rafèle:	Própio ssusí, de vérnu non se sa se comme s’ha ta fà. Chi tè j’àsinu, ci va a cavàgliu e nno nse nzúglia, ma chi nun gliu tè?

Sór Affréto: Co gliu témpo mettaràu i sergi a tutte le víe e cusí la fanca nun ci starà pjú.

Bjàsiu:	Le cóse che se fàu a Subbjàcu le vitímo, ma chéllo che soccète fòre se pò sapé accare che co gli giornali, comme ha ittu prima Minicúcciu. Èsso se preché abbesógna í a lla scòla: pe mparàsse a lègge, scríe e contà.

Rafèle:	Ma se nnu cristiànu va a lla scòla, che sse magna? Éo só ffatta la prima, nfirióre e suprióre, dóppo gnènte pjú, preché tenéa ta í a zappà ncampagna; la penna méa è gliu zappó. Le mani mèie mo ce sse so’ abbituàte bbè, e cuàndu ca se tròanu na penna o nu   làbbisse tramméso a lle véta, commenzanu a suà, però ju nome méo mi gliu só mparatu a scríe! Nzomma non só própio narfabbèta.

Sór Affréto: Paulí, tu che scòla si ffatta?

Paulínu: La terza, po’ só itu a bottéca a mparàmme l’arte ’egliu feràru. 

Sór Affréto: Tu, Minicú?

Minicúcciu: La cuínta, preché la sesta ancora nun ci stéa, ma só ffatte sèmpe sei scòle, se cuntímo i du anni de prima: nfirióre e suprióre.
Sór Affréto: E tu, Bjasiú?
Bjàsiu:	Ju ginnasiu, écchi a gliu ssiminàriu.

Sór Affréto: Va bbè, ma a gli figli vóstri nun ci facíte mancà la scòla, preché, arecurditevénne, n’òmo pjú ssa le cóse e pjú vale; 
chésta è l’appunióne méa.

Rafèle:	Sór maé, stimo sèmpe lòco… aggià lo su ittu prima, se unu va a lla scòla, che sse magna?

Sór Affréto: Té raggió puru tu, Rafè, ma senza sacrifíziu non se fa gnènte. Tu, Paulí, prima si ittu ca ju municípiu dorme; bèh, t'arecòrdo ca mo tinímo du métichi, du mmammàne, a poc'aru nu spitàle nóo, ju carozzó pe straportà i mórti…
Rafèle:	Sór maé, mo puru chésso (dà segni d'insofferenza)…
Sór Affréto: Preché, che è? tu non t'ha ta murí?
Rafèle:	Sí, ma pjú a lónco pussíbbele!

Sór Affréto: No ve ll’arecurdíte? Prima i mórti se straportèenu ncóglio finu a campusantu. Mo a gli poracci ci àu puru la cassa a gràtisse…

Rafèle:	Sór maé, tu cuntínui a parlà de mórti... ci màncanu accar’e lle crillànte!

Sór Affréto:	Susí fifóne si? Va bbè, va; lassímo pèrde. Però abbesógna arecordà ju treno, la centrale lettreca, la reparazió de gliu campanone, che	 da cuattr'anni stéa zittu, e lla scòla finu a lla sesta. Ma a tti, Rafè, vistu ca té paura de gli mórti, chélla de gli tre compari te lla ténco ta própio ta raccontà. Macàra caecúnu aggià la sa, però la óglio ice lo stesso própio pe ffà conténto Rafèle! Allora... 
Bebbétto ju Barbéru, Richétto ju Funàru e Giggétto ju Jaiàru èranu visti murírese a unu a unu tutti j’amíchi de lla contràta, pjú vécchji e piú gióeni, e de tutta la cumpagnía èranu aremasi accàre che dissi tre. Allora na sera fécianu chistu giuraméntu: "Cuàndu ca se mòre unu de niàri tre, j’ari dóa hàu ta fà la véglia a gli'aru."   E cusí ha statu. Se mòre Giggétto e allora Bebbétto e Richétto vàu a lla casa a pjàgne ju mórto pe mantené la pruméssa che ss'èranu fatta. Ci jèttanu l’àccua santa e ci ícianu na recuiemetèrna. A na cert'ora della sera fàu riscí da lla stànzia tutti cuànti, parénti e amíchi, e aremànu issi dóa. A nnu cérto puntu Richétto ice a Bebbétto: “Ténco nu mal’e capu che no mme fa connètte; fórze se cci facímo cae tazza me sse passa. Mo vàglio a lla cantina a caccià a béie, tu aspetta éssi e non te mòe, èh!”. Appena riscítu Richétto, Bebbétto penza tra de issu: "Mo te lla fàccio piglià éo la paura". Pjanu pjanu píglia ju mórto e gliu métte assettatu a na pontróna;  issu se métte stinnirichítu sópe a gliu taolatu addó prima stéa ju mórto e aspetta. A lla stànzia ce sse scernéa póco, preché accar’e nnu lumminu stéa appicciatu e cusí ju mórto assettàtu a lla pontróna non se capiscéa si cchi era. Areèccote Richétto co na bucaletta ’e vinu. Areémpe na tazza e ice: "Bebbé, tè, bíi". E Bebbétto zittu, preché nonn era issu. "Ah compà, te lla ó béie sta tazza?Viti ca se nnon te lla bíi tu, me lla béo éo!" E chígliu zittu. "Ammazza che sónno che t'aretrúi! Sbígliete, Giggé, tè, bíi sta tazza! Ma che no lla ó?" Ju mórto, che era Bebbétto che facéa da Giggétto, accuandu ci ice: "Se nno lla ò issu, ammélla a mmi ssa tazza, ca me lla béo éo". Richétto, a sintí ju mórto che parla, ci piglia cuàsi nu córbo, jètta tuttu pe ll’aria e scappa pe lla vía aggriènno comme nnu mattu.
Tutti: (ridono)

Rafèle:	Èh, uiàri riíte e déo stònco a tremà. Lo ício sèmpe ca ju munnu se sta a cagnà e uiàri no mme ulíte créie; mo se scherza puru co gli mórti! Chistu è nnu munnu stranu, tuttu se cagna, maperò éo pénzo ca ju zappó non se cagnarà mai.
 
Bjàsiu:	Ci stàu tante cóse, Rafè, che se tte lle ício, tu nun ci própio críi.

Rafèle:	Pre sémpjo?
Bjàsiu:	Pre sémpjo la bricichétta!
Rafèle:	E che è ssa bricichétta?
Bjàsiu:	La jàmanu puru "cavàgliu de féro"…

Rafèle: Co sso féro masséra me site reimpítu ju capu: prima la vía de féro, chélla de gliu treno, la cósa… la…
Paulínu: … la firuvía.

Rafèle:	Sí, la firuvía; e mo ju cavàgliu de féro! Non ténco raggió a ice “adda munnu!”? Éo própio nu mmi cci araccapézzo pjú!

Bjàsiu:	Sí, té raggió. Ma, lo sa se cche è lla bricichétta? È na cósa co du ròte, una denanzi e una pedderéto, nu ssiggiulínu addó unu ce ss'assètta,  nu manúbbriu, che ss'acchjàppa  co lle mani pe cuitàlla, nu paru e petàli…

Rafèle:	I petàli? Éo conóscio i petalíni; i petàli che sso’, i petalíni russi? 

Bjàsiu:	Ma che petalíni russi! So’ du cósi addó sópe ce sse méttanu i péi, che gli fàu girà pe mòe la caténa, che fà girà le ròte.

Rafèle:	E tu me fa girà... Sinti póco, chígliu che ce sse métte a cavàgliu, non casca pettèra?

Bjàsiu:	Nò,  preché… la bricichétta cuàndu ca sta férma, issu métte  i péi attèra, amméce cuàndu petàla, la bricichétta cammina. Eppó, non té du cianchi puru tu? E che caschi?

Rafèle:	Mbèh, nò, però éo le cianchi le ténco una deccuà e una dellà e nò una denanzi e una pedderéto! Ma tu la si vista cae bricichétta?

Bjàsiu:	Sí, chélla che ttè ju cuntínu, ju fígliu ’egliu conte.
Rafèle:	Ma ci sa í, tu?

Bjàsiu:	 Éo nò, chéllo abbesógna mparareséllo da reàzzi, preché sennó ju bótto ju fa pe dallavéro e allora sí ca te ngiafrúcchi pettèra!

Sór Affréto:  Chist'annu,  co lle bricichétte,  hàu fattu addirittura ju  giru de tutta Itaglia, ju primu giru, na córza de parícchji giorni e sapíte chi j’ha vintu? Nu muratore!

Minicúcciu: Rafè, ci putíi í puru tu!

Rafèle:	E che ssó nu muratore éo?  Ma accuàndu pjàntela!

Minicúcciu: Sór maé, j’ar’atr’annu… sí, me pare própio de sti 
témpi, passà pe ll’ària, sópe Còlle Lónco, nu pallone russu russu, te nn’arecúrdi? E tuttu Subbjàcu a cuardà ncéu e a fàsse croce. Che sse vàu girènno chigli matti, réntro a nnu canístru attaccatu a nnu palló? Cérta gente i cuài si gli va própio a cercà, onn è cusí?

Sór Affréto: Lo fàu pe devertimento ma puru pe stutià le corenti dell’ària. Non ve pjaciaría a veté ju munnu da lòco ncima?  Rafè, da lòco vetarísti n’aru munnu…

Rafèle:	Éo… j’aru munnu… ju vetaràglio cuàndu me mòro, mo própio nun ci pénzo!

Paulínu: Sór maé, cuàndu éo stéa a Trivísu, só sintútu de parlà de aruprani.

Rafèle:	Aru che?

Paulínu: Aru gnènte, so’ màchine che vólanu e se jàmanu arupràni.

Sór Affréto: ‘N italiànu se ice aeroplani.  Però ha véro, stàu a spirimentà de volà co màchine che so’ pjú pesanti dell’ària; e caecúnu già ci ha volàtu, comme chigli du mericàni, i fratégli Wright.

Rafèle:	Icíte chéllo che ve pare, ma che mo se méttanu a volà puru le màchene, mbèh, chésso è tróppo!  

Sór Affréto: Rafè, nt'ha ta mprissionà, preché ju procrésso non se pò fermà, mo è tutta na vuluzióne, gnènte sta firmu, tuttu se mòe…

Rafèle:	Spèce cuàndu ca vè ju teremòto e fa trettecà puru le montagne!
	
Tutti: (ridono)

Rafèle:	Ju trettecaréglio… che ve fa ríe?

Sór Affréto: Mbèh, chissi ríanu, preché éo oléa ice n’ara cósa cuàndu ca  só ittu che tuttu se mòe. Va bbè; mo ve óglio ice puru de gliu talècrafu. A lla Pòsta ci site stati  cae òta, no? lòco addó ci sta unu, che co gliu tímpinu sta sèmpe a timpinà le léttere e le cartulíne? Mbèh, se ci iàte, sintíte de batte ju fíju. Chígliu è gliu rumore ’egliu talècrafu, è llòco che aríanu i talecràmi.

Minicúcciu: No mm'arammentoà i talecràmi, preché pe mmi è comme se mme icissi desgràzia: éo llusí sappe la mòrte de fràtimu. Che péna chígliu giorno! Matittóglia!

Sór Affréto: M'ha ta scusà, Minicú, éo ve oléa spiecà comme finziona. Ècco: s’aúsa n’arfabbèto che se jàma Mòrze (chistu Mòr-ze ha fattu puru ju pittore da lle parte nostre); ugni lettera è fatta de punti e de ligne, pre sémpio… pe scríe la parola tu,  ti e u,  se batte ligna-puntu-puntu-ligna, cusí: tà-ti-ti-tà. Nzomma co gliu talèfanu se parla e co gliu talècrafu se scríe lontànu…
Rafèle:	Éo amméce parlo co lla léncua e scrío co gliu làbbisse!
Tutti: (ridono)

Sór Affréto: E chésso è gnènte, mo ci sta puru nu tale Marconi che ha fattu spirimenti pe parlà addirittura senza talèfanu: parli écchi e… senza fíji o aru, te sèntanu a nn’ara parte. Chéllo che issu ha mmentàtu, co na parola sola se ice aràtiu; ma chisà cuàndu ju vetarímo niàri! 

Rafèle:	E che è ju diàuju ssu Marcone? Ma tu comme fa a parlà écchi e a fatte sintí, mitti… a Roma? Nu cristiànu che óce ha tené? 

Sór Affréto: Nonn è gliu diàuju, ma nu scinziàtu che aiuta ju procrésso.
Rafèle:	Sí, però ha ta tené na bella óce ssu Marcone!
Tutti: (ridono)

Sór Affréto: E se tte ício ca ci sta n’apparécchjo che riggístra la óce téa, eppó dóppo te lla fa resentí?
Rafèle:	Nonn è pussíbbele! Chi è che mme pò frecà la óce méa?

Sór Affréto: Eppúru aggià l’hàu fattu.  J’apparécchjo se jàma 
crammòfanu. Ancora nse nne vétanu ngiru tanti, ma co gliu témpo…

Rafèle: Co gliu témpo… ssu munnu se revòteca sèmpe pjú! Se cche róbba, ahó!

Sór Affréto: Tuttu chésto sta a soccète lontanu da niàri, ma puru a Subbjàcu urdimamente hàu soccèsse cóse che, se pò ice, sóto straurdinàrie, preché onn èra mai soccésso prima.
Paulínu: E cuàli so’ sse cóse?
Sór Affréto: Póchi anni fa ha statu a Subbjàcu, pe du òte, nu sguedése, nu cérto Ntònio Lindstrom; fórze ju site puru vistu pe lla vía a parlà co lla gènte, e sapíte che ha vinútu a fà écchi? S’ha vinútu a mparàsse lo subbjacciànu!

Rafèle:	Lo icéa éo ca se sta a revotecà ju munnu? Chissu sguedése, che non sapímo ice nemmàncu ju nome séo, d’addó ne vè?

Minicúcciu: Ma se è sguedése… d’addó ne pò viní? Ma da lla Sguèzia, no?

Rafèle:	E addó sta ssa Sguèzia? Ci si statu tu? No, e allora comme fa a ddí ca ne vè da lla Sguèzia?

Minicúcciu: Ne vè da lla Sguèzia, preché è sguedése, e tu si subbjacciànu preché ne vé da Subbjàcu.

Sór Affréto: Rafèle ò sapé a che parte sta la Sguèzia…  Bèh,  se icímo ca la tèra è comme nnu purtucàllu, putímo ice ca la Sguèzia sta cuàsi vicina a gliu pirnúcciu, e llòco è cuàsi sèmpe vérnu…

Rafèle:	 Èllo se preché ha vinútu écchi, pe scappà da chéllo friddu pe vinísse a scallà a gliu sole nóstro.

Sór Affréto: Nò, Rafè, ha vinútu écchi própio pe gliu dialétto nóstro e gli’ha puru scrittu.  Éo ju só cunusciútu  la second’òta c'ha rivinútu a Subbjàcu. Issu, pe raggiúni de stútiu, se lla facéa de pjú co gli zampítti, chigli ’ella part’e sópe, chigli ’ella Valle, ma na sera che stèmo a cena nzunu, a gli'Anièle, tra tutte l’are cóse, me isse puru ca lo subbjacciànu, ju dialétto nóstro, è maravigliúsu.
Rafèle:	Allora… si gli’era mparatu bbè!

Sór Affréto: Própio bbè. E me icéa: “Píglia la parola cucurúzzu, 
essa cagna tutte le ocàli a gliu pruràle e fa cocorózza, cusí comme turtúru che fa tortóra, vinúcchju-venócchja;  vòe-vói, pònte-pónti amméce càgnanu j’accéntu; are parole da gliu maschíle a gliu fimminíle càgnanu puru esse le ocàli: júvitu-jóveta, úlipu-ólepa e vía susí. Cert'are po' càgnanu significàtu se ci mitti denanzi i oppúru le, pre sémpjo: i casi, le casi; i fài (che sóto j’àrbiri), le fài; i mari, le mari; i valli, le valli…  Che bellézze!” Ahó, ha scrittu nu líbbiru sanu e ci ha mésse réntro cuàsi tutte le parole subbjacciàne.
Rafèle:	T'ha t'atattà a tuttu, tu t'ha t'atattà ce ll’ha missu? E chéll’ara: Tata t'ha ta taglià i capígli?

Sór Affréto: Mbèh, própio ssusí nò, ma le parole ce ll’ha mésse tutte.
Minicúcciu: Puru: Chélla callarèlla cólla còlla calla?

Sór Affréto: Sí, puru chéssa nzunu a chell’ara: Túttu tu túcchi e stúcchi túttu tú, ma nò ssusí a scioglieléncua.

Bjàsiu:	Sór maé, Ntònio Focazzàru tu ju si cunusciútu, avé? Puru issu ha vinutu a Subbjàcu e puru issu pe scríe nu líbbiru; maperò  chistu j’ha scrittu ’n italiànu e nnò ’n dialétto.

Sór Affréto: Ju só cunusciútu cuàndu ca simo fatta la festa lòco a gliu Treàtu Scarpillini, co tutte l’atorità de Subbjàcu e puru de Roma. Issu, nzunu co ll’are perzóne mportanti, arià co gliu treno. Niàri stèmo a lla stazió, ci stéa la banda che sonéa  e tutti schjoppéenu le mani. Dóppo póco, appèie, simo iti tutti a lla villa Scarpillini, de frónte a gliu pònt’e san Frangíscu. E llòco dóppo tanti discúrzi ci simo arecalatu nu líbbiru pjínu de fotocrafìe de Subbjàcu co tutte le firme de gliu cummitàtu e de lle perzóne piú mportanti. Aremase tantu conténto, puru se dóppo aétte arettànti despjaceri, preché ju líbbiru, ntitolàtu Ju Santu, ci gliu méssanu réntro a gli'Índice, che è gliu líbbiru de gli líbbiri pruíbbiti. Puru bunzignóre Jèlla, che èra amicu séo e calonico de sant'Antréa, ju scangellàranu da bunzignóre. Icéenu ca ju líbbiru èra contro la uttrína ’ella Cchjésia.
Bjàsiu:	Chésso cuàndu ha statu?

Sór Affréto: La terz’òta, ma puru l’are du òte ha abbergatu a gli’Anièle pe cae giorno, eppó ncima da gli mònachi. Ugni òta che ha vinutu ha parlatu co chistu e co chigliu, ha cuardatu deccuà e dellà, e ha scrittu tuttu cuàntu réntro a gliu líbbiru addó parla de Subbjàcu nóstro: santa Scolàstreca, san Benetétto, ju pratu ’e san Giuànni, ju Nfirnígliu,  Jènne,  ju fjume nóstro, le montagne che ci stàu attórno,  la villetta róscia co le pirziàne verde; cusí ha fattu conósce le parti nostre a tuttu ju munnu.

Bjàsiu:	Ma a gli'abbèrgo Anièle ci ha statu tantu témpo?

Sór Affréto: Nò, la second’òta ha statu cuàsi sèmpe a santa Scolàstreca e lòco féce amicizia puru co gliu vécchjo ortojànu de gliu monastéro, Pittuccíttu. Chistu bon’òmo n’òta m'ha raccontatu nu fattu che vi gliu ténco ta ice. Ntònio Focazzàru, che èra puru senatore de gliu Régnu d’Itàglia, ci addimmannéa tante cóse e issu ci aresponnéa a tuttu, própio comme du amíchi. Nu jorno ju senatore ci isse  se cche ci potéa areportà da Roma, preché la emà ci tenéa ta í. "Nu paru ’e scarpi" ci arespóse j’ortojànu. Focazzàru ci isse: "Va bene, quando ritormerò te le porterò" e se nne stéa a í, cuàndu Pittuccíttu fece: "M'araccommànno, che síncanu rósse". Càe jorrno dóppo areèccote Focazzàru. "Pittuccetto, ècco le scarpe che ti avevo  promesso”. J’ortojànu piglià la scàttola de lle scarpi, la raprí e che te védde? Te védde nu paru de scarpi rósce. Aremase comme	na pantàsema, co lla ócca ropèrta  e allora Focazzàru ci fece: “Che stai male?". "Nò, nò, me só ammutulitu  a veté stu colore rúsciu”. "Ma non volevi le scarpe rosse?" "Sí, éo le oléa rósse, ma nò rósce; écchi a Subbjàcu rósse significa ranni, còmmote e nò rósce. Ma me lle ténco lo stesso, ténco la cuirnicétta nera, ci aràglio chélla". Ju senatore ci aremase male, ma nu mese dóppo che era reítu a Roma, ci mannà n’aru paru ’e scarpi, chest'òta però nere e rósse, belle còmmote, che Pittuccíttu ogni doméneca e l’are feste ci facéa la màffia cuàndu ca iéa a sintí méssa. 

Rafèle:	 Però chissu Focazzàru,  senatore e scrittore,  non sapéa che  écchi rósse non significa rósce. Éo lo ício sèmpe: Ju munnu cagna, non ci capiscimo pjú nemmàncu tra niàri. Pussíbbele? Pò stà?

Minicúcciu: Tu ha ta ice sèmpe l’úrdima parola sennó nun si conténto, avé? 

Rafèle:	Che te despjace?

Sór Affréto: Uiàri nun ci site fattu casu, ma, sarà na cungitènza,  tutti e dóa sti perzonaggi se jàmanu Ntònio. E Ntònio se jàma  puru chígliu che ha mmentàtu ju talèfanu, Ntònio Meucci,  cusí so’ ttre!

Rafèle:	Nò, non sóto tre, so’ ccuàttro! Ci sta puru Ntònio nóstro, che  póco temp’è stéa ancora écchi; issu nonn ha mmentatu gnènte,  
ma a tazze… no gli'appèca niciúnu!
Tutti: (ridono)

Sór Affréto: Pittú, pòrta a béie, ca óggi è puru ju compreànnu méo.
Pittucciu: (provvede)
Rafèle:	Èh Pittú, ma Parmína addó ha ita a finí?

Pittúcciu: Sta a lla cucína, sta a preparà la cena; che cci ha ta ice?

Rafèle:	Gnènte, cusí, giustu pe sapé… Prima gni tantu la vetéa arecchjà a lla porta, ma mo non se véte pjú e allora… só penzatu… 

Pittúcciu: Tu onn ha ta penzà… a Parmína ci pénzo éo… 

Paulínu: Sór Affré, acúri! Cuànti sóto?

Sór Affréto: Só sgavallati i cincuànta e mo abbesógna affizziàgli.

Rafèle:	(alzando la tazza) A gliu maístru! Sór Affré, te puzzi murí… a cent'ar'atr'anni!

Sór Affréto: Maístru va bbè; ma… preché prima Paulinu e mo tu, Rafè, mi site jàmatu sór Affré e nò sór maé? 
Rafèle:	Ma preché è festa, sór maé, lu si ittu tu!
Sór Affréto: Allora, biímo a lla fàccia nostra!
Tutti: Salute! Prosit! A chist'ar'atr'annu!
Sór Affréto: Mo me nne ténco ta í. Bòna notte a tutti. (Paga)      
Paulínu: Puru éo me nne vàglio. Bòna notte.

Minicúcciu: S’ha fattu tardi, la notte ha calàta, è méglio ca mme nne vaglia; mógliema addròpa la ciatta masséra!

Rafèle:	Ma addó iàte? Tantu se reiàte mo o a poc'aru, la ciavatta è sèmpe chélla. Aspittíte póco, ca dóppo ce nne iàmo tutti nzunu.
Bjàsiu:	Rafèle tè raggió, finiscímo sta bucaletta eppó ce nne iàmo.
Tutti: (tutti si trattengono)
Scena finale
Esternazioni poetiche paesane, riflessione finale

Rafèle, Bjàsiu, Paulínu, l’oste e l’ostessa in una gara poetica estemporanea

Rafèle:	Sór maé, ssu Lingestrone che si ittu prima...

Sór Affreto: Ma che lingestrone, Lindstrom.

Rafèle: Vabbè, ssu Linzestròmme, se mi gliu facíi conósce, ci potéa ice tutte le cóse che saccio:
Tu lo sa, domà è festa		La ventrésca è rangicata
ci magnímo la menèstra.	ci magnímo la nzalata.  
La menèstra nonn è còtta	La nzalata è senza óglio
ci magnímo la recòtta.		e allora no lla óglio.
La recòtta nonn è fresca	Sòna, sòna, campanella
ci magnímo la ventrésca.	rèsce fòre Purginella.

Rafèle:	Éo sàccio scríe póco, ma a ménte m'arecòrdo tuttu… sinti: 	Còccia pelata			Còccia pelata
	magna la rapa,			co cénto capígli
	bìi lu vinu			tutta la notte
	scocciacammínu.		ammazza j’arígli.
Paulínu: E puru éo ne sàccio caecúna; la icéa cuand’èra zicu: 
	Una, dóa e tre / Pippinèlla ò ju caffè,		
	ju caffè e lla cioccolata / Pippinèlla s’ha ammalata.	
	S'ha ammalata, che dolore! va a chjamàne ju dottore.	
	“Ah dottó de lle ciavàtte / mo me ngènne po’ me vatte
	écchi sénto tanta péna / sór dottó, só senza cena!”
	           		
Sór Affréto: Site brài pe dallavéro. Maperò ’sse filastrocche abbesógna recordaresélle, anzi ci olaría caecúnu che le scríe, preché Lindstrom, ju sguedése, ha scrittu la crammàteca co tutte l’are parole, ma nò le cantasilène e lle puisíe. (annusa il tabacco)

Rafèle:	Ntreménte, le icímo, po’ caecúnu le scriarà; sinti, sór maé:
Cuàndu n’amícu te vèe a troà / facci ju pjacére che vè a cercà.
Cuànd’u pjacére ci gliu si ffattu / issu è conténto e  suddisfattu.
Cuàndu però ju ncuntri piú spissu 
pare ca tu ci ha d’arefàne a issu.		
Pittúcciu: Ne pòzzo ice una éo?	
Carneàle juttu juttu / s'ha magnatu ju priciúttu
e lla moglie pe dispétto / ci ha scocciatu ju scallalétto.

Parmína: (riappare sulla porta della cucina) E déo, che cci stònco a fà écchi? Sór maé, sinti chésta:	
Cuàndu màmmeta fa le cazzétte / i mazzarégli addó si gli métte?
Si gli métte deccuà e dellà: / che bèlle cazzétte màmmeta fa!

Sór Affréto: Cae sera de cheste ci tinímo ta métte écchi e scriímo tutte chélle che v'arecurdíte.

Parmína: Aspètta, sinti chest’ara:
Ma comm'è ca tanta gènte / magna e béie e non fa gnènte?
E comm'è ca… gira e gira, / po' ntè mmai mèsa lira?

Bjàsiu:	Chéllo che ha ittu ju maístru va bbè; cae sera scriímo tuttu. Puru éo ne sàccio caecúna, però, èh: 
		J'amícu che non sente a prima óce
		è signu ’e gliu discurzu nun ci pjace.
e chest'ara: Nonn ha ta sputà ncéu / ca t'arecasca nfàccia.

Paulínu: Chésta me pjace tantu (con solennità):	
		Se ll’àccua ò pennènza / j’amore ò speranza.
Rafèle:	Ci créo… da cuàndu t'ha lassàtu la reàzza…
Minicúcciu: Éo ne ício una sola:	
		Chi tè l'accasió e nse nne serve 
		non tròa ju confessore che gli'assòrve.

Bjàsiu:	Sór maé, chésta pare fatta appòsta pe niàri:
		Se gli jénti aròtanu e gliu córpo rènne
		addíu miticíne e chi le vénne.

Sór Affréto: Sí, se Lindstrom ve conoscéa… nò nu líbbiru, ma dóa ne scriéa, pjíni de filastròcche, cantasilène, puisíe e stornégli…

Rafèle:	Maé, se viníi prima ji sintíi i stornégli… eccoténne unu callu callu; però se cci stéa Crispínu co lla cuitàra o Peppe co gli arganétti era n’ara cósa: 
	     ♫	Fjor’e amarantu
		Affàttete, Marí, famme conténtu,
		no mme fà piú penà, ca t'amo tantu. 
Paulínu: Sintíte chistu: 
	     ♫	Fjor’e bammàce
		Ci sta ncéu na stella c'areluce
		sarà j’amore méo che ò fà pace. 

Rafèle:	Tu sempe lòco va a sbattte, èh Paulí! Facci cae serenata a lla reàzza, chisà che non te ss'aripíglia!
Bjàsiu:	Mo attòcca a mmi:	
		Fjore de bussu
		Non pòzzo fàne pjú mancu nu passu
		pe aspettàtte a tti só tuttu nfussu. 
Rafèle:	Eccone n’aru:	Fjor’e crugnale
			E se le corna fóssanu biantère
			saría sèmpe festa nazionale. 

Parmína: Chistu mi gliu cantéa Pittúcciu méo, onn arèmo ancora sposati:	       	♫	Fjore de léna
			Se de gliu míju tune si la rama
			de chistu còre méo si la catena. 
Rafèle:	E comme ce lla si méssa róssa la catena!

Tutti: (ridono)

Pittúcciu: Prima de irecénne, ne óglio cantà unu a Parmína méa:		Fjore de risu
		Si ttu ju méglio fjore de gliu vasu
		si nn’àngelo, si nnata mparatísu!  (bis)	

Sór Affréto: Sí, sí, tinímo ta scríe tuttu. Site nu trasòro, na minéra de sopprése. Bèh, mo ce nne putímo puru í. 

Rafèle:	Aspetta póco, sór maé, ca mo ce nne iàmo. De minére masséra	 écchi aggià ne simo parlatu e de tant'aru. Cuànte cóse só sintúte! e mo stàu a ffà a bòtte réntro a sta capòccia: le víe de féro; ju treno a carbó; i vacúni che non so’ vaca rósse; chélla che ttè la prissió; la cartéra addó fàu la carta ma puru i turni; i cartari che ci arecàlanu le schjàppi e gliu fiérdo; chígliu che va a fà lo sordatu e cuandu c'arevè ò fà veté che ss'ha scordàtu ju dialétto; chigli'aru c'areconosce ju rastéglio solo se ci sbatte nfronte; Sarafínu che gliu "fàu cardenale"; chígliu che se piscia réntro a lle scarpi e chigli'aru che ci píscianu ncapu; ju pjattu co la luce;  la lampitína  che s’appíccia senza pròspari;  ju caríttu che cammina da súju, senza cavagli né múje né bói; lo faru che po’ non è faru;  dèci-cuínici cavàgli réntro a nnu motore; le pera che non so’ pera;  lo sale finu e chéllo russu;  lo sale ’e Gèmma e lo sale ’e Marínu; ju fíume réntro a lla montagna; l’àccua che fa la corènte ètica; la corènte che appíccia  le  lampitíne  e  smòrza  le  cannéle;  ju  talèfanu  e  gliu talècrafu, che parli o scríi écchi e te sèntanu o lèggianu lòco; j’aràtiu che parli écchi e te sèntanu da pettuttu; ju crammòfanu che t'aróbba la óce eppó te lla fa resintí; vatti e cannéle réntro a lle lampitíne; chígliu che sse bée lu vinu co gli ócchji e co gliu nasu; la bricichétta che ttè du ròte, ma una denanzi e una pedderéto; chigli ari che réntro a na canéstra, attaccata a nnu palló, se nne vàu girènno pe ll’ària; j’arupràni che vólanu senza sbatte le scélle; nu sguedése che sse vè a mparà lo subbjacciànu; nu senatore, che vè a rispirà l’ària de lle parte nostre pe poté scríe nu líbbiru…Tutte chéste cóse me rónzanu réntro a gliu ceréglio… e me fàu capí ca chistu munnu s’ha revotecàtu. Éo lo só sèmpe ittu: Chésta è lla finazió ’egliu munnu. Póri nu!... 

Tutti: Adda munnu!

F I N E

Finito di stampare nel mese di ............................
 Tipografia Errebi Grafica - Subiaco (RM)
Tel. e Fax 0774.83072